Әнглийә камбриҗ университетида уйғурларниң җиддий вәзийити муһакимә қилинди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-11-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Лондондики камбриҗ университетида өткүзүлгән «хитайниң уйғур вә тибәтләргә қаритилған милләтләр вә дин сиясити» темисида муһакимә йиғиниға халмурат уйғур әпәнди(оңдин иккинчи) вә уйғуршунас ванесса франгвилле ханим(оңдин биринчи) тәклип билән қатнашти. 2019-Йили 18-ноябир.
Лондондики камбриҗ университетида өткүзүлгән «хитайниң уйғур вә тибәтләргә қаритилған милләтләр вә дин сиясити» темисида муһакимә йиғиниға халмурат уйғур әпәнди(оңдин иккинчи) вә уйғуршунас ванесса франгвилле ханим(оңдин биринчи) тәклип билән қатнашти. 2019-Йили 18-ноябир.
Xalmurat Ependi teminligen

Лондондики дуняви даңлиқ университетлардин әнглийә камбриҗ университетида, 18-ноябир «хитайниң уйғур вә тибәтләргә қаритилған милләтләр вә дин сиясити» темисида муһакимә йиғини болуп өткән.

Асаслиқи мәзкур университетниң профессор вә оқуғучилири қатнашқан бу йиғинда, уйғур актиплиридин финландийәдики халмурат уйғур, уйғуршунаслардин белгийәдики бирюссел әркинлик университетидики ванесса франгвилле ханимлар тәклип билән қатнишип уйғурларниң тарихи вә бүгүнки җиддий вәзийити вә униң тәсирлири тоғрулуқ тәпсилий мәлуматлар бәргән. Уйғурларниң нөвәттики вәзийити йиғиндики асаслиқ муһакимә темисиға айланған. Хәвәр тәпсилатни мухбиримиз гүлчеһрәдин аңлайли.

Уйғурларниң вәзийити ғәрбниң ялғуз мәтбуат вә сиясий саһәсидила муһим муһакимә темиси болуп қалмастин, бәлки йеқинқи мәзгилләрдә йәнә илми саһәниңму диққитини тартиватқан бир мәсилигә айланди. Буни америка вә явропадики дуняви даңлиқ университетларда өткүзүлүватқан уйғурлар тема қилинған муһакимә йиғинлири вә һәр түрлүк паалийәтләрдинму көрүвалғили болиду. 18-Ноябир әнглийәниң кембриҗ университети уюштурған, «хитайниң тибәт вә уйғурларға қаратқан милләтләр вә дин сиясити» намлиқ муһакимә йиғиниға, мәзкур университети вә сирттин болуп 70 тин көпрәк профессор, тәтқиқатчи вә студентлар иштирак қилған.

Лондон вақти чүштин кейин 5 тин 7 гичә давам қилған 2 саәтлик муһакимидә мәзкур университетниң тибәтшунас профессори роббие барнет, хитайниң қануни вә инсан һәқлири үстидә тәтқиқат елип бериватқан роберт ветерлей қатарлиқлар хитайниң уйғур вә тибәтләргә тутқан дин вә миллий сиясәтлирини тонуштурған. Йиғинға тәклип билән қатнашқан бирюссел әркинлик университетидики ванесса франгвилле ханим хитай һөкүмитиниң сиясәтлири сәвәблик уйғур дияридики хәлқ йүзлиниватқан трагедийәләрни вә униң келип чиқиш сәвәблири һәққидә доклат бәргән. Биз йиғиндин кейин ванесса ханимни телефон арқилиқ зиярәт қилиш пурситигә ериштуқ.

Ванесса фрагвилле ханим кембриҗ университетидәк даңлиқ университетта мәхсус уйғур мәсилиси һәққидә муһакимигә қатнашқанлиқидин толиму һаяҗанланғанлиқини билдүрүп мундақ деди: «билисиз кембриҗ университети һәр заман кишини һаяҗанға салиду. Мән бу университетта уйғур мәсилисиму һәққидә доклат бәргинимдин бәкму хушал, буму уйғурлар вәзийитиниң илмий саһәниңму диққитини чекиватқанлиқиниң бир ипадиси. Мәзкур муһакимигә тәйвән вә хоңкоң һәтта хитайдин кәлгән оқуғучиларниңму хели көп санда қатнашқанлиқи диққитимни тартти. Уларму қизиқип соалларни сориди. Мән асаслиқ уйғурларниң омумий вәзийити, хитай һөкүмитиниң йеқинқи йилларда уйғурларға йүргүзүватқан, пиланлиқ туғут сиясити, мәҗбурий әмгәк, кимләрниң лагерларға қамиливатқанлиқи, хитайниң назарәт қилиш техникилири дегәндәк кәң даиридә тонуштуруш бәрдим. Муһакимидин кейин соал җаваб басқучида, йиғин иштиракчилири ‹ню-йорк вақит гезити' дә бесилған хитайниң уйғур районидики йиғивелиш лагерлириға аит мәхпий һөҗҗәтләргә даир соалларни көп сориди. Соал сориғучилар биздин йәнә ши җинпиңниң уйғурларни бастурушта «қәтий рәһим қилмаслиқ» буйруқи бойичә бу бастурушниң қандақ давам қиливатқанлиқи һәққидә соалларни сориди, бизму буниңға даир топлиған учурлиримизни ортақлаштуқ, муһакимә интайин әһмийәтлик болди дәп қараймән».

Кембриҗ университетида өткүзүлгән мәзкур муһакимигә йәнә яш уйғур актиплардин финландийәдики халмурат уйғурму қатнашқан болуп у асаслиқи хитай һөкүмити уйғур диярида лагерларни қуруп, уйғур вә башқа милләтләрни кәң көләмдә лагерларға қамиғандин буян, бу сиясәтниң муһаҗирәттики уйғурларға көрситиватқан тәсирлири вә уларниң инкаси шундақла дуня миқясида давам қиливатқан уйғурларниң паалийәтлири һәққидә мәлумат бәргән.

Зияритимизни қобул қилған халмурат өзиниң тунҗи қетим кембриҗ университетида чоң паалийәткә қатнишиши икәнликини билдүрди. У мәзкур муһакимидә уйғурларниң уйғурлар йүзлиниватқан мәзкур паҗиәгә қандақ инкас қайтуруватқанлиқи вә дуня әһлидин немиләрни күтүватқанлиқини йәткүзгән.

Халмурат муһакимигә, мәзкур университетта хитай чоң қуруқлуқидин келип оқуватқан оқуғучиларниңму қатнишип уйғурлар һәққидә соаллар сориғанлиқидин, дуня миқясида уйғурларни қоллашниң йүксилишигә әгишип хитайниң ғәрбтә оқуватқан зиялийлиридиму ойлинишларниң шәкиллиниватқанлиқини һес қилғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт