Долқун әйса: “уйғурларниң диний етиқат әркинлики мәсилиси йиғинниң асаслиқ темисиға айланди”

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.06.29
dolqun-eysa-Jenwe4 “хәлқара диний әркинлик тәшкилати қурулғанлиқиниң 30-йиллиқини хатириләш йиғини” да дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса сөзләватиду, 28-июн, җәнвә
RFA/Erkin Tarim

6-Айниң 28-күни җәнвәдә чақирилған “хәлқара диний әркинлик тәшкилати қурулғанлиқиниң 30-йиллиқини хатириләш йиғини” да, хитай һакимийитиниң уйғур вә башқа түркий хәлқләргә йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи, җүмлидин мәҗбури динсизлаштуруш сиясити муһим күнтәртипләрниң биригә айланған.

Мәзкур йиғинға алаһидә тәклип билән қатнашқан дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди йиғинниң ечилиш вә йепилиш мурасимида икки қетим сөзгә чиқип, хәлқара җамаәтчиликни хитайниң шәрқий түркистандики инсанийәткә қарши җинайәтлирини тосуп қелиш үчүн бирликтә җиддий һәрикәткә өтүшкә, һәрқайси дөләтләрниң  һөкүмәтлириниму хитай билән болған мунасивәтлиридә хитайниң уйғурларни асас қилған түркий хәлқләр үстидин йүргүзиватқан ирқий қирғинчилиқиға көз юммаслиққа чақирған.

Бир қисим дөләтләрниң җәнвәдә турушлуқ дипломатлири, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мунасивәтлик хадимлири, һәрқайси динларға мәнсуп тәшкилатларниң вәкиллири вә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң мәсуллиридин болуп көп санда киши иштирак қилған бу  йиғинда долқун әйса әпәнди сөзгә чиқип уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ, җүмлидин диний бастурушни нуқтилиқ баян қилған. У  бу һәқтә мәлумат берип мундақ деди: “ бүгүн қурбан һейт, мушу пурсәттә мән пүтүн дуня мусулманлириниң қурбан һейтини мубарәкләймән. Ечинишлиқ йери шуки, шәрқий түркистандики уйғур,қазақ вә башқа мусулман хәлқләр өзлириниң қурбан һейтини ашкарә вә коллектип һалда қутлуқлаш имканийитигә еришәлмиди. Уларниң бу әқәллий инсаний һоқуқи хитай һакимийити тәрипидин тартивелинди. Шәрқий түркистандики уйғур вә башқа мусулман хәлқләрниң диний етиқат әркинлики уларниң миллий мәвҗутлуқи билән интайин зич мунасивәтлик. Хитай һакимийити узун йиллардин буян давам қилдуриватқан ирқий қирғинчилиқ һәрикитидә хәлқимизниң миллий кимлики, мәдәнийити вә диний етиқатини йоқутушни асасий нишан қилип кәлди. 2014-Йилидин буян хитай һакимийити қаттиқ бастуруш сияситини иҗра қилиш җәрянида нормал диний паалийәтләрниң һәммисини радикаллиққа вә терроризимға бағлап хәлқимизниң нормал диний паалийәтлирини чәкләйдиған қанунларни түзүп чиқти. Диний паалийәт билән шуғулланғучиларни аптоматик һалда җинайәт катигорийәсигә киргүзүп җазалиди. Мәсилән қуран кәримни сақлиғанлар, сақал қойғанлар, яғлиқ артқанлар, рози тутқанлар, һәҗ қилғанлар, пәрзәнтлиригә мусулманчә исим қойғанларниң һәммисини аптоматик һалда җинайәтчи дәп бекитип түрмиләргә, җаза лагирлириға вә мәҗбури әмгәк мәйданлириға қамиди. Хитайниң бу хил дөләт терроризми сиясити шәрқий  түркистан хәлқидә зор дәриҗидә қорқунч вә әндишә пәйда қилди. Бу сәвәбтин улар өзлириниң миллий вә диний кимликини ашкарилаштинму қорқидиған һалға чүшүп қалди,  мән бу гәпләрниң һәммисини йиғинда дедим”. 

“хәлқара диний әркинлик тәшкилати қурулғанлиқиниң 30-йиллиқини хатириләш йиғини” да дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса сөзләватиду, 28-июн, җәнвә
“хәлқара диний әркинлик тәшкилати қурулғанлиқиниң 30-йиллиқини хатириләш йиғини” да дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса сөзләватиду, 28-июн, җәнвә
RFA/Erkin Tarim

Долқун әйсаниң билдүришичә, у, йиғинда қилған сөзидә хитай түзүп чиққан бирқатар чәкләш сиясәтлириниң уйғурларниң миллий мәдәнийити вә диний етиқатини йоқитишни асасий нишан қилғанлиқини, буни чәтәлләрдики мустәқил тәтқиқатчиларниңму дәлилләп чиққанлиқини тәкитләп өткән һәмдә уларниң игилигән мәлуматлирини дәлил кәлтүрүп,-2017 йилидин буян шәрқий түркистанда һөкүмәт тәрипидин чеқиветилгән яки вәйран қиливетилгән мәсҗитләрниң 16 миңға йетип барғанлиқини, пүтүнләй чеқип түзливетилгән мәсчитләрниң болса 8500дин ашқанлиқини ейтқан; андин у мәсчитләрниң хитай саяһәтчилириниң көңүл ачидиған маканиға айландурулғанлиқини, мәсчитләрдики диний әсәрләрниң пүтүнләй елип ташланғанлиқини вә мәсчитләрниң хитайниң тәшвиқат маканлириға айлинип қалғанлиқини әмилий мисаллар билән көрситип өткән.

Долқун әйса әпәнди бу йиғинда йәнә, өткән бирқанчә йилда көплигән диний өлималарниң “радикаллиқни тәрғип қилди” дегән бөһтан билән қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини, “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши”ниң  бу һәқтә елан қилған доклатида -2014 йилидин буян 1046 нәпәр диний өлиманиң юқарқи җинайәт билән җазаланғанлиқиниң мәлум болғанлиқини оттуриға қойған.

Долқун әйса әпәнди мәзкур йиғинда қилған сөзидә, дуня җамаәтчиликини хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан юқириқидәк вәһшиликлирини көзитип қоюш биләнла чәкләнгәнликини тәнқитләп, уларни уйғурлар учраватқан бу ирқий қирғинчилиқ вә диний зулумни тохтитиш үчүн тиришчанлиқ көрситишкә чақирған.

Дуня уйғур қурултийиниң программа директори зумрәтай әркин ханим телефон зияритимизни қобул қилип, бу йиғинниң әһмийити тоғрисида мәлумат бәрди.

Долқун әйса әпәндиниң ейтишичә, мәзкур йиғинниң қурбан һейтниң 1-күни чақирилишиму көзәткүчиләрниң диққитини қозғиған нуқтиларниң бири болған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.