“иҗадий зулумлар”: уйғур дияридики лагерларда давам қиливатқан сиясий тәҗрибиләр (1)

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2024.02.26
lager-yighin-oginish.jpg Әтрапи қораллиқ әскәр вә танкилар билән қоршалған “тәрбийәләш лагери”.
Social Media

Уйғур дияридики қирғинчилиқниң әң дәсләпки хәвәрлири 2017-йилиниң башлири рәсмий түрдә ташқи дуняниң диққитини қозғашқа башлиди. Болупму уйғурларни асас қилған зор көләмлик тутқунниң “кәспий тәрбийәләш мәркизи” намидики муәссәсәләрдә давам қилиши һәмдә бу җайларға қамалғанларниң тәдриҗий һалда милйонлап ешип меңиши, бу мәсилини тездин дуняниң диққәт мәркизигә айландурди. Шуниң билән биргә бу қирғинчилиқниң көплигән гуманлиқ нуқтиларни өз ичигә алған 2009-йилидики “5-июл қирғинчилиқи”, 2013-йилидики тйәнәнмен равиқиға машинилиқ һуҗум қилиш вәқәси, 2014-йилидики “кунмиң пойиз истансиси һуҗуми” қатарлиқлардин кейин оттуриға чиқиши, җүмлидин уйғур дияриға партийә секретари болуп йөткилип кәлгән чен чүәнгониң тездин бу районни дунядики әң қаттиқ башқурулидиған “сақчи дөлити” гә айландурғанлиқи һәмдә 2019-йилиниң ахирлириға кәлгәндә бу мәркәзләрниң “тақалғанлиқи”, буларниң һәммисиниң әмәлийәттә тәртип бойичә оттуриға чиққан, зеһин қоюп лайиһәләнгән һадисиләр икәнликини ишарә қилишқа башлиди.

Лагерлар-сиясий тәҗрибиләрниң әң чоң суписи

Уйғур дияридики лагерлар һәққидә ташқи дуняға мәлум болушқа башлиған түрлүк дәлил-испатлар алдида һәр саһә зиялийлиридин шан робертс (Sean R. Roberts) , себастиян хелмән (Sebastian Heilmann), ондре климеш (Ondřej Klimeš) қатарлиқ мутәхәссисләр лагер системисиниң айрим һадисә әмәсликини, әксичә хитай һөкүмитиниң “ислаһат вә ишикни ечиветиш” дәп аталған дәврлиридә башланған сиясий тәдбирлириниң заманимиздики давами икәнликини көрсәткән. Болупму хитай һөкүмити уйғурларға “ата қилған” иқтисадий ислаһат вә һакиммутләқлиқ асасидики сәврчанлиқ һәққидә улар бирдәк “сиясий тәҗрибиләрни синақ қилишниң муқәддимиси” дәп хуласә чиқарған.

Доктор адриян зензниң қаришичә, уйғур дияридики “қайта тәрбийәләш мәркизи” дәл мушу хил “мәркәз башқуридиған, йәрлик иҗра қилидиған” сиясий тәҗрибиниң әң типик мисалидур. Мав зедуң вә диң шявпиң хитайға рәһбәрлик қилған мәзгилләрдә хитай һөкүмити сиясий тәҗрибиләрни “алди билән йәрликтә синақ қилиш, юқири дәриҗилик орунларға нәтиҗисини доклат қилиш, юқири дәриҗилик орунлар тәкшүрүп тәстиқлаш, ахирида буни сиясәт дәриҗисидә елан қилиш” әндизиси бойичә йүрүштүрүп кәлгән. Әмма ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин, бу әндизә бузулуп “юқиридин бекитип бериш, төвәндикиләр синақ қилиш, ахирида нәтиҗисигә асасән мәркизий һөкүмәт тәрипидин қанунлаштуруш” шәкли қоллинилған.

Хитай һөкүмитиниң бу хил сиясий тәҗрибисидә лагер системиси мәркизий нуқта болған болсиму, әмма бу тәҗрибиниң асаслиқ обйекти уйғурлар вә башқа түркий тиллиқ хәлқләр биләнла чәкләнгән. Шундақ болғанлиқи үчүн хитайлар бу системиниң тутқун нишаниға киргүзүлмигән. Чүнки мәркизий һөкүмәтниң нәзиридә “шинҗаңдики асаслиқ хәвп” ниң уйғурлар вә башқа түркий тиллиқ хәлқләрдин келидиғанлиқи, буниңда диний етиқадниң муһим мәзмун һесаблинидиғанлиқи нәччә он йилдин буян өзгәрмәстин давам қилип кәлгән. Шуңа хитай һөкүмити уйғур дияридики сиясий тәҗрибиләрни алди билән “диний ашқунлуқни тазилаш” тин башлиған. Буни оңушлуқ иҗра қилиш үчүн 2017-йили мәхсус ашқунлуқни түгитишкә даир йеңи низамни елан қилған һәмдә өзлириниң “тазилаш” һәрикитини қануний асасқа игә қилған. Буни әмәлгә ашуруштики әң үнүмлүк тәҗрибә суписи тәбиий һалда “тәрбийәләш мәркизи” намидики лагер системиси болған. Техиму муһими бу хилдики зор көләм алған “тәрбийәләш мәркизи” хитай һөкүмити үчүн ғайәт зор “әлгәк” лик ролини ойниған. Улар бу “әлгәк” тин өткүзүш арқилиқ уйғурлардин “анчә чоң чатақ чиқармайду” дәп қаралған кишиләрни мәҗбурий әмгәккә йоллап бәргән болса, “җәмийәт үчүн хәтәрлик” дәп қаралған зиялийлар вә содигәрләрни узун муддәтлик қамаққа һөкүм қилған.

Таки йеқинқи мәзгилләргичә бир қисим кишиләр уйғур дияридики партийә секретари чен чуәнгони ашу зор көләмлик тутқунниң баш иҗрачиси, дәп қарап кәлгән. Әмма көплигән дәлилләр чен чуәнго башлиған ишларниң ули җаң чүншйән дәвридила бәрпа қилинип болғанлиқини, җаң чүншйән иҗра қилған тәдбирләрниң нәзәрийәви асаси болса 2000-йиллардила оттуриға қоюлуп болғанлиқини көрсәткән. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн доктор адрян зенз өткән 20 йилда уйғур диярида иҗра қилинип кәлгән сиясәтләрниң һечқайсиси тасадипий оттуриға чиқип қалмиғанлиқини, әксичә буларниң “мәркизий һөкүмәтниң баш режиссорлуқи” дики узун мәзгиллик тәҗрибә асасида барғансери мукәммәллишип барғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

У бу һәқтики зияритимиз җәрянида бу нуқтини мәхсус әскәртти: “зор көләмлик тутқунни нишан қилған зор бастуруш маһийәттә хитай дөлити нурғунлиған уйғурларниң контроллуқсиз қеливатқанлиқини, шуниңдәк уларниң хитай дөлитигә болған садақитини контрол қилишқа имкан болмайватқанлиқини тонуп йәткәндин кейин андин оттуриға чиқти. Буниңда шинҗаң синақ базиси болди һәмдә көплигән саһәләр бойичә тәҗрибиләр ишләнди. 2012-Вә 2013-йиллири бейҗиң вә үрүмчидики рәһбәрлик гуруһи ‛шинҗаңда бир мәйдан ашқунлуқни түгитиш күришини қанат яйдуруш лазим‚ дәп қариған болса; 2014-йилидин 2016-йилиғичә болған арилиқта улар буни охшимиған нуқтилар бойичә тәҗрибә қилип бақти. Нәтиҗидә толуқ вә мунтизим шәкил алған тутуп туруш лагерлири арқилиқ қайта тәрбийәләшниң буниңдики йеганә вә үнүмлүк чарә икәнлики аян болди. Әмма шуниси ениқки, 2016-йилиға кәлгәндә, андин лагерларға қамап қайта тәрбийәләшниң әң үнүмлүк болидиғанлиқи алдинқи йиллардики көп қетимлиқ тәҗрибиләрдә көп қетимлап испатланғанлиқи үчүн буни кәң миқяста омумлаштуруш һәққидики ахириқи қарар елинди. ”

Доктор адриян зензниң пикричә, ши җинпиң дәвридә бу хил сиясий тәҗрибичилик техиму юқири пәллигә чиққан болуп, мәркәз билән йәрликниң оттурисидики алақә “тәҗрибидин рәсмийлишишкә вә ахирида қанунлишишқа йүзлиниш” шәклидә әмәлгә ашқан.

Ши җинпиң дәвридики “тәҗрибичилик” ниң нишани “диний ашқунлуқ” қа мәркәзләшти

Апторниң қаришичә, һазирға қәдәр ташқи дуняға ашкара болған “хитай кабели” (China Cables) вә “шинҗаң һөҗҗәтлири” (Xinjiang Papers) намидики һөҗҗәтләр, шуниңдәк аммиви вә йепиқ һөҗҗәтләр, нутуқлар, сиясий һөҗҗәтләр, дөләтлик доклатлар, йәрлик ахбарат васитилириниң хәвәрлири қатарлиқлар, шуниңдәк 2022-йили майда ашкара болған “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” намидики ички материяллар бирдәк уйғур дияридики сиясий тәдбирләрниң һәргизму йәрлик өз алдиға иҗра қилған ишлардин әмәсликини көрситип бәргән. Әксичә булар йәрлик билән мәркизий һөкүмәтниң “бир йәңдин қол чиқириши” арқилиқ вуҗудқа кәлгән “ортақ һәмкарлиқ” ниң нәтиҗиси болған.

Доктор адриян зензниң қаришичә, хитай һөкүмити 1990-йилларда фалунгоң муртлирини бастуруш җәрянида диний күчләр рәһбәрликидики аммиви һәрикәтниң күч-қудритини сәл чағлашқа болмайдиғанлиқини йәнә бир қетим чоңқур һес қилған. Шуңа фалунгоң муртлирини бастурушта зор үнүм қазанған “тәрбийәләш мәркизи” намидики әслиһәләрни уйғур дияриға тәтбиқлаш тезла бу җәһәттики муһим тәдбир қатарида оттуриға чиққан. Йәнә келип 2000-йилидин 2007-йилиғичә болған арилиқта “қаттиқ зәрбә бериш” намида тутқун қилинған 40 миңдин артуқ “миллий бөлгүнчи унсурлар” әнә шу хил “тәрбийәләш” арқилиқ “писхикилиқ янҗип ташлаш” ниң тәмини тетиған. Шуңа 2010-йиллирила лопнур наһийәсидә қурулған “тәрбийәләш мәркизи” буниң типик үлгиси болуп кәң тәшвиқ қилинған.

Лагер тәҗрибичиликиниң дәсләпки мәзмунлири 2012-йили уйғур дияриниң сабиқ партийә секретари җаң чүншйәнниң “җәнубтики төт вилайәтни көздин кәчүрүш” и җәрянида, “диний ашқунлуқни чәкләш” һәққидики сөзлири шәклидә оттуриға чиққан. 2013-Йили “қанунсиз диний паалийәтләрни чәкләш вә диний ашқунлуқ идийәлириниң сиңип киришини тосуш” һәққидики синақ һөҗҗәтләр иҗра қилинишқа башлиған. Бу һөҗҗәтләрдә ашкара һалда диний ашқунлуқни “зәһәрлик өсмә” дәп атиған һәмдә 10 хил алаһидә гуруппиға мәнсуп кишиләрни рәткә тизип чиққан. Буниңда балилирини диний етиқадқа зорлиған ата-анилар, сақал қойған яшлар вә һиҗаб артқан қиз-чоканлар алаһидә орун алған. “җаһил” дәп қаралғанларни “нуқтилиқ көзитилидиған кишиләр” тизимликигә елиш вә “тәрбийәләш арқилиқ өзгәртиш” тәкитләнгән. Шу қатарда 2013-йили турпан шәһиридә сақал қойған яшларни өз ичигә алған “төт хил гуруппа”, текәс наһийәсидә “диний ашқунлуқ идийәлири билән зәһәрләнгән” алаһидә гуруппа кишилириниң исимлики турғузуп чиқилған.

Адриян зенз бу җәһәттики хитайчә һөҗҗәтләрни селиштуруш җәрянида “омумлаштуруп түзәш хизмәт гурупписи” ниң дәл мушу саһәдики хизмәтләргә биваситә қоманданлиқ қилғанлиқини байқиған. Ши җинпиң дәвридә оттуриға чиққан бу ишхана сақчи системиси билән зич һәмкарлашқан һалда “қаттиқ зәрбә бериш” , шундақла “қутқузуш” вә “тәрбийәләш” кә мәсул болған. 2014-Йили бейҗиңдики “икки йиғин” ға қатнишип қайтип кәлгән җаң чүншйән “бизниң ‛қаттиқ зәрбә бериш‚ тики қоллиримиз һәқиқий йосунда қаттиқ болуши, тәрбийәләш вә қутқузуштики қоллиримиз җәзмән мустәһкәм болуши лазим” дәп йолйоруқ бәргән.

2013-Йилиға кәлгәндә мәркизий һөкүмәтниң уйғур дияри һәққидики бихәтәрлик әндишиси һәссиләп ашқан. Болупму шу йили июнда турпандики һуҗум вәқәсидин кейин ши җинпиң биваситә һалда “шинҗаңниң муқимлиқ мәсилиси бойичә пәвқуладдә йиғин” ға риясәтчилик қилған. Мәркизий һөкүмәтниң “шинҗаң хизмити” гә мәсул болуватқан йү җеңшең болса тездин турпанға берип мәркизий һөкүмәтниң бу һәқтики қарарлирини йәткүзгән. Шу күнниң өзидә сабиқ рәис нур бәкри “пүтүн күчимиз билән диний ашқунлуқни түгитишкә зеһин қоюп, буниң аммиви асасини түп йилтизидин қирқип ташлишимиз лазим” дәп көрсәткән. 2-Июлда болса сабиқ партийә секретари җаң чүншйән “шинҗаңда террорлуққа қарши хәлқ уруши қозғишимиз лазим” дегән чақириқни оттуриға қойған. 2014-Йили апрелда ши җинпиң бу чақириқни тәкрарлиған вә буни муәййәнләштүргән. Аридин бир ай өткәндин кейин ши җинпиң уйғур дияриға келип, “хизмәтләрни көздин кәчүргән” дин кейин, бейҗиңда иккинчи нөвәтлик “шинҗаң хизмити йиғини” чақирилған. Бу йиғинда “шинҗаңдики әң муһим мәсилә диний ашқунлуқ мәсилисидур. Буни түгитиш барлиқ мәсилиләрни һәл қилишниң ачқучи” дәп көрситилгән һәмдә йеңи бастурушниң “йеңи иҗадийәтлири” һәққидә йолйоруқ берилгән.

Бу һәқтә сөз болғанда доктор адриян зенз буниңдики бәзи һалқилиқ амилларни көрситип өтти: “даириләр ашу вақитларда (шинҗаң) районини өзлири арзу қилған сәвийәдә идарә қилалмайватқанлиқини, йәнә келип бу районда көп хил шәкил алған қаршилиқниң мәвҗут болуватқанлиқини тонуп йәткән иди. Чүнки улар уйғурларни хитай дөлитигә ассимилятсийә қилип қошуветишни бәкла арзу қиливатқан болсиму, уйғурлар изчил түрдә бу хил ассимилятсийәгә қаршилиқ көрситип кәлмәктә иди. Нәтиҗидә, ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин, у хитай дөлитиниң дөләт бихәтәрлик мәсилисидә аҗайип бир рәһимсизликни намаян қилди. Чүнки униң каллисида дөләтниң бихәтәрлики биринчи орунда иди. Йәнә бир яқтин у шу вақитларда ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушини башлаватқан болғачқа, шинҗаң райони бу қурулушта һәл қилғуч рол ойнайдиған районлардин болуп қалған иди. Шуңа у шинҗаң мәсилисидә шу қәдәр рәһимсиз вә қаттиқ қол болушни талливалди. Улар бу мәсилини һәл қилиш үчүн көп хил зулум шәкиллирини тәҗрибә қилип баққан болсиму, ахири йәнила мушу хилдики қабаһәтлик сиясәткә майил болди. Мән бу қетимлиқ тәтқиқатимда лагерлар һәққидики қарарниң әнә шу йосунда 2016-йили рәсмий һалда елинғанлиқини шәрһләп чиқтим” .

Әнә шу йосунда 20 йил мабәйнидә көп қетимлиқ тәҗрибиләрдин өткүзүш арқилиқ хитай даирилири “лагер арқилиқ тәрбийәләш” ни әң үнүмлүк чарә қатарида талливалған һәмдә тездин милйонларчә кишини лагерларға қамаштәк инсанийәт тарихидики йеңи қабаһәтни вуҗудқа чиқарған иди.

 (Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.