“Ijadiy zulumlar”: Uyghur diyaridiki lagérlarda dawam qiliwatqan siyasiy tejribiler (1)

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.02.26
lager-yighin-oginish.jpg Etrapi qoralliq esker we tankilar bilen qorshalghan “Terbiyelesh lagéri”.
Social Media

Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning eng deslepki xewerliri 2017-yilining bashliri resmiy türde tashqi dunyaning diqqitini qozghashqa bashlidi. Bolupmu Uyghurlarni asas qilghan zor kölemlik tutqunning “Kespiy terbiyelesh merkizi” namidiki mu'esseselerde dawam qilishi hemde bu jaylargha qamalghanlarning tedrijiy halda milyonlap éship méngishi, bu mesilini tézdin dunyaning diqqet merkizige aylandurdi. Shuning bilen birge bu qirghinchiliqning köpligen gumanliq nuqtilarni öz ichige alghan 2009-yilidiki “5-Iyul qirghinchiliqi”, 2013-yilidiki tyen'enmén rawiqigha mashiniliq hujum qilish weqesi, 2014-yilidiki “Kunming poyiz istansisi hujumi” qatarliqlardin kéyin otturigha chiqishi, jümlidin Uyghur diyarigha partiye sékrétari bolup yötkilip kelgen chén chüen'goning tézdin bu rayonni dunyadiki eng qattiq bashqurulidighan “Saqchi döliti” ge aylandurghanliqi hemde 2019-yilining axirlirigha kelgende bu merkezlerning “Taqalghanliqi”, bularning hemmisining emeliyette tertip boyiche otturigha chiqqan, zéhin qoyup layihelen'gen hadisiler ikenlikini ishare qilishqa bashlidi.

Lagérlar-siyasiy tejribilerning eng chong supisi

Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide tashqi dunyagha melum bolushqa bashlighan türlük delil-ispatlar aldida her sahe ziyaliyliridin shan robérts (Sean R. Roberts) , sébastiyan xélmen (Sebastian Heilmann), ondré klimésh (Ondřej Klimeš) qatarliq mutexessisler lagér sistémisining ayrim hadise emeslikini, eksiche xitay hökümitining “Islahat we ishikni échiwétish” dep atalghan dewrliride bashlan'ghan siyasiy tedbirlirining zamanimizdiki dawami ikenlikini körsetken. Bolupmu xitay hökümiti Uyghurlargha “Ata qilghan” iqtisadiy islahat we hakimmutleqliq asasidiki sewrchanliq heqqide ular birdek “Siyasiy tejribilerni sinaq qilishning muqeddimisi” dep xulase chiqarghan.

Doktor adriyan zénzning qarishiche, Uyghur diyaridiki “Qayta terbiyelesh merkizi” del mushu xil “Merkez bashquridighan, yerlik ijra qilidighan” siyasiy tejribining eng tipik misalidur. Maw zédung we ding shyawping xitaygha rehberlik qilghan mezgillerde xitay hökümiti siyasiy tejribilerni “Aldi bilen yerlikte sinaq qilish, yuqiri derijilik orunlargha netijisini doklat qilish, yuqiri derijilik orunlar tekshürüp testiqlash, axirida buni siyaset derijiside élan qilish” endizisi boyiche yürüshtürüp kelgen. Emma shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, bu endize buzulup “Yuqiridin békitip bérish, töwendikiler sinaq qilish, axirida netijisige asasen merkiziy hökümet teripidin qanunlashturush” shekli qollinilghan.

Xitay hökümitining bu xil siyasiy tejribiside lagér sistémisi merkiziy nuqta bolghan bolsimu, emma bu tejribining asasliq obyékti Uyghurlar we bashqa türkiy tilliq xelqler bilenla cheklen'gen. Shundaq bolghanliqi üchün xitaylar bu sistémining tutqun nishanigha kirgüzülmigen. Chünki merkiziy hökümetning neziride “Shinjangdiki asasliq xewp” ning Uyghurlar we bashqa türkiy tilliq xelqlerdin kélidighanliqi, buningda diniy étiqadning muhim mezmun hésablinidighanliqi nechche on yildin buyan özgermestin dawam qilip kelgen. Shunga xitay hökümiti Uyghur diyaridiki siyasiy tejribilerni aldi bilen “Diniy ashqunluqni tazilash” tin bashlighan. Buni ongushluq ijra qilish üchün 2017-yili mexsus ashqunluqni tügitishke da'ir yéngi nizamni élan qilghan hemde özlirining “Tazilash” herikitini qanuniy asasqa ige qilghan. Buni emelge ashurushtiki eng ünümlük tejribe supisi tebi'iy halda “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagér sistémisi bolghan. Téximu muhimi bu xildiki zor kölem alghan “Terbiyelesh merkizi” xitay hökümiti üchün ghayet zor “Elgek” lik rolini oynighan. Ular bu “Elgek” tin ötküzüsh arqiliq Uyghurlardin “Anche chong chataq chiqarmaydu” dep qaralghan kishilerni mejburiy emgekke yollap bergen bolsa, “Jem'iyet üchün xeterlik” dep qaralghan ziyaliylar we sodigerlerni uzun muddetlik qamaqqa höküm qilghan.

Taki yéqinqi mezgillergiche bir qisim kishiler Uyghur diyaridiki partiye sékrétari chén chu'en'goni ashu zor kölemlik tutqunning bash ijrachisi, dep qarap kelgen. Emma köpligen deliller chén chu'en'go bashlighan ishlarning uli jang chünshyen dewridila berpa qilinip bolghanliqini, jang chünshyen ijra qilghan tedbirlerning nezeriyewi asasi bolsa 2000-yillardila otturigha qoyulup bolghanliqini körsetken. Del shundaq bolghanliqi üchün doktor adryan zénz ötken 20 yilda Uyghur diyarida ijra qilinip kelgen siyasetlerning héchqaysisi tasadipiy otturigha chiqip qalmighanliqini, eksiche bularning “Merkiziy hökümetning bash rézhissorluqi” diki uzun mezgillik tejribe asasida barghanséri mukemmelliship barghanliqini alahide tekitleydu.

U bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida bu nuqtini mexsus eskertti: “Zor kölemlik tutqunni nishan qilghan zor basturush mahiyette xitay döliti nurghunlighan Uyghurlarning kontrolluqsiz qéliwatqanliqini, shuningdek ularning xitay dölitige bolghan sadaqitini kontrol qilishqa imkan bolmaywatqanliqini tonup yetkendin kéyin andin otturigha chiqti. Buningda shinjang sinaq bazisi boldi hemde köpligen saheler boyiche tejribiler ishlendi. 2012-We 2013-yilliri béyjing we ürümchidiki rehberlik guruhi ‛shinjangda bir meydan ashqunluqni tügitish kürishini qanat yaydurush lazim‚ dep qarighan bolsa؛ 2014-yilidin 2016-yilighiche bolghan ariliqta ular buni oxshimighan nuqtilar boyiche tejribe qilip baqti. Netijide toluq we muntizim shekil alghan tutup turush lagérliri arqiliq qayta terbiyeleshning buningdiki yégane we ünümlük chare ikenliki ayan boldi. Emma shunisi éniqki, 2016-yiligha kelgende, andin lagérlargha qamap qayta terbiyeleshning eng ünümlük bolidighanliqi aldinqi yillardiki köp qétimliq tejribilerde köp qétimlap ispatlan'ghanliqi üchün buni keng miqyasta omumlashturush heqqidiki axiriqi qarar élindi. ”

Doktor adriyan zénzning pikriche, shi jinping dewride bu xil siyasiy tejribichilik téximu yuqiri pellige chiqqan bolup, merkez bilen yerlikning otturisidiki alaqe “Tejribidin resmiylishishke we axirida qanunlishishqa yüzlinish” sheklide emelge ashqan.

Shi jinping dewridiki “Tejribichilik” ning nishani “Diniy ashqunluq” qa merkezleshti

Aptorning qarishiche, hazirgha qeder tashqi dunyagha ashkara bolghan “Xitay kabéli” (China Cables) we “Shinjang höjjetliri” (Xinjiang Papers) namidiki höjjetler, shuningdek ammiwi we yépiq höjjetler, nutuqlar, siyasiy höjjetler, döletlik doklatlar, yerlik axbarat wasitilirining xewerliri qatarliqlar, shuningdek 2022-yili mayda ashkara bolghan “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki ichki matériyallar birdek Uyghur diyaridiki siyasiy tedbirlerning hergizmu yerlik öz aldigha ijra qilghan ishlardin emeslikini körsitip bergen. Eksiche bular yerlik bilen merkiziy hökümetning “Bir yengdin qol chiqirishi” arqiliq wujudqa kelgen “Ortaq hemkarliq” ning netijisi bolghan.

Doktor adriyan zénzning qarishiche, xitay hökümiti 1990-yillarda falun'gong murtlirini basturush jeryanida diniy küchler rehberlikidiki ammiwi heriketning küch-qudritini sel chaghlashqa bolmaydighanliqini yene bir qétim chongqur hés qilghan. Shunga falun'gong murtlirini basturushta zor ünüm qazan'ghan “Terbiyelesh merkizi” namidiki eslihelerni Uyghur diyarigha tetbiqlash tézla bu jehettiki muhim tedbir qatarida otturigha chiqqan. Yene kélip 2000-yilidin 2007-yilighiche bolghan ariliqta “Qattiq zerbe bérish” namida tutqun qilin'ghan 40 mingdin artuq “Milliy bölgünchi unsurlar” ene shu xil “Terbiyelesh” arqiliq “Pisxikiliq yanjip tashlash” ning temini tétighan. Shunga 2010-yillirila lopnur nahiyeside qurulghan “Terbiyelesh merkizi” buning tipik ülgisi bolup keng teshwiq qilin'ghan.

Lagér tejribichilikining deslepki mezmunliri 2012-yili Uyghur diyarining sabiq partiye sékrétari jang chünshyenning “Jenubtiki töt wilayetni közdin kechürüsh” i jeryanida, “Diniy ashqunluqni cheklesh” heqqidiki sözliri sheklide otturigha chiqqan. 2013-Yili “Qanunsiz diniy pa'aliyetlerni cheklesh we diniy ashqunluq idiyelirining singip kirishini tosush” heqqidiki sinaq höjjetler ijra qilinishqa bashlighan. Bu höjjetlerde ashkara halda diniy ashqunluqni “Zeherlik ösme” dep atighan hemde 10 xil alahide guruppigha mensup kishilerni retke tizip chiqqan. Buningda balilirini diniy étiqadqa zorlighan ata-anilar, saqal qoyghan yashlar we hijab artqan qiz-chokanlar alahide orun alghan. “Jahil” dep qaralghanlarni “Nuqtiliq közitilidighan kishiler” tizimlikige élish we “Terbiyelesh arqiliq özgertish” tekitlen'gen. Shu qatarda 2013-yili turpan shehiride saqal qoyghan yashlarni öz ichige alghan “Töt xil guruppa”, tékes nahiyeside “Diniy ashqunluq idiyeliri bilen zeherlen'gen” alahide guruppa kishilirining isimliki turghuzup chiqilghan.

Adriyan zénz bu jehettiki xitayche höjjetlerni sélishturush jeryanida “Omumlashturup tüzesh xizmet guruppisi” ning del mushu sahediki xizmetlerge biwasite qomandanliq qilghanliqini bayqighan. Shi jinping dewride otturigha chiqqan bu ishxana saqchi sistémisi bilen zich hemkarlashqan halda “Qattiq zerbe bérish” , shundaqla “Qutquzush” we “Terbiyelesh” ke mes'ul bolghan. 2014-Yili béyjingdiki “Ikki yighin” gha qatniship qaytip kelgen jang chünshyen “Bizning ‛qattiq zerbe bérish‚ tiki qollirimiz heqiqiy yosunda qattiq bolushi, terbiyelesh we qutquzushtiki qollirimiz jezmen mustehkem bolushi lazim” dep yolyoruq bergen.

2013-Yiligha kelgende merkiziy hökümetning Uyghur diyari heqqidiki bixeterlik endishisi hessilep ashqan. Bolupmu shu yili iyunda turpandiki hujum weqesidin kéyin shi jinping biwasite halda “Shinjangning muqimliq mesilisi boyiche pewqul'adde yighin” gha riyasetchilik qilghan. Merkiziy hökümetning “Shinjang xizmiti” ge mes'ul boluwatqan yü jéngshéng bolsa tézdin turpan'gha bérip merkiziy hökümetning bu heqtiki qararlirini yetküzgen. Shu künning özide sabiq re'is nur bekri “Pütün küchimiz bilen diniy ashqunluqni tügitishke zéhin qoyup, buning ammiwi asasini tüp yiltizidin qirqip tashlishimiz lazim” dep körsetken. 2-Iyulda bolsa sabiq partiye sékrétari jang chünshyen “Shinjangda térrorluqqa qarshi xelq urushi qozghishimiz lazim” dégen chaqiriqni otturigha qoyghan. 2014-Yili aprélda shi jinping bu chaqiriqni tekrarlighan we buni mu'eyyenleshtürgen. Aridin bir ay ötkendin kéyin shi jinping Uyghur diyarigha kélip, “Xizmetlerni közdin kechürgen” din kéyin, béyjingda ikkinchi nöwetlik “Shinjang xizmiti yighini” chaqirilghan. Bu yighinda “Shinjangdiki eng muhim mesile diniy ashqunluq mesilisidur. Buni tügitish barliq mesililerni hel qilishning achquchi” dep körsitilgen hemde yéngi basturushning “Yéngi ijadiyetliri” heqqide yolyoruq bérilgen.

Bu heqte söz bolghanda doktor adriyan zénz buningdiki bezi halqiliq amillarni körsitip ötti: “Da'iriler ashu waqitlarda (shinjang) rayonini özliri arzu qilghan sewiyede idare qilalmaywatqanliqini, yene kélip bu rayonda köp xil shekil alghan qarshiliqning mewjut boluwatqanliqini tonup yetken idi. Chünki ular Uyghurlarni xitay dölitige assimilyatsiye qilip qoshuwétishni bekla arzu qiliwatqan bolsimu, Uyghurlar izchil türde bu xil assimilyatsiyege qarshiliq körsitip kelmekte idi. Netijide, shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, u xitay dölitining dölet bixeterlik mesiliside ajayip bir rehimsizlikni namayan qildi. Chünki uning kallisida döletning bixeterliki birinchi orunda idi. Yene bir yaqtin u shu waqitlarda ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushini bashlawatqan bolghachqa, shinjang rayoni bu qurulushta hel qilghuch rol oynaydighan rayonlardin bolup qalghan idi. Shunga u shinjang mesiliside shu qeder rehimsiz we qattiq qol bolushni talliwaldi. Ular bu mesilini hel qilish üchün köp xil zulum shekillirini tejribe qilip baqqan bolsimu, axiri yenila mushu xildiki qabahetlik siyasetke mayil boldi. Men bu qétimliq tetqiqatimda lagérlar heqqidiki qararning ene shu yosunda 2016-yili resmiy halda élin'ghanliqini sherhlep chiqtim” .

Ene shu yosunda 20 yil mabeynide köp qétimliq tejribilerdin ötküzüsh arqiliq xitay da'iriliri “Lagér arqiliq terbiyelesh” ni eng ünümlük chare qatarida talliwalghan hemde tézdin milyonlarche kishini lagérlargha qamashtek insaniyet tarixidiki yéngi qabahetni wujudqa chiqarghan idi.

 (Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.