Uyghur diyarida zor sandiki oqughuchi shirket we zawutlarda ishleshke seperwer qilin'ghan

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2023.06.02
ish-xizmet-job-oqughuchi_afp Chungchingdiki xizmet yermenkisi nurghun ish izdewatqanlarni jelp qildi. 2023-Yili 11-aprél, chungching
AFP

Uyghur aptonom rayoni da'iriliri bu yil Uyghur aptonom rayon tewesidiki herqaysi aliy mekteplerde oqush püttüridighan oqughuchilarni tizimlap, ularni rayondiki shirket we zawut-fabrikilarda ishleshke seperwer qilishi pa'aliyetlirini bashlighan.

“Tengritagh tori” da 26-may küni élan qilin'ghan xewerdin melum bolushiche, bu yil Uyghur aptonom rayonining aliy mekteplerni püttüridighan oqughuchiliri sani 158 ming bolup, bulturqidin 32 ming oqughuchi artuq iken. Nöwette ürümchi, aqsu, qeshqer, ghulja, turpan qatarliq herqaysi sheher, wilayetlerde bu yil oqush püttüridighan oqughuchilarni tizimlap, ularni Uyghur aptonom rayon tewesidiki shirket, zawut-kan, fabrikilar we déhqanchiliq meydanlirida ishleshke righbetlendürüsh xizmiti bashlan'ghan.

“Tengritagh tori” ning xewiride yene uniwérsitét oqughuchilirini tizimlap, xizmetke seperwerlik xizmiti: “Ishqa orunlashturush mulazimet türini mekteplerge élip kirishni qanat yaydurush xelqqe parawanliq yaritip, jem'iyet muqimliqini qoghdashning kapaliti” dep teriplen'gen. Melum bolushiche, bu yil oqush püttüridighan oqughuchilarning sani ghayet zor bolupla qalmastin da'iriler burunqigha qarighanda ularni ishqa orunlashturushqa alahide ehmiyet bergen.

 Undaqta xitay hökümiti bu yil néme seweb bilen mundaq oqush püttüridighan aliy mektep oqughuchilirini keng kölemde ishqa orunlashturushqa kirishti? néme üchün bu ishni jem'iyet muqimliqini qoghdashning kapaliti dep qaraydu? Uyghur aptonom rayoni da'irilirining bu herikiti heqqide Uyghur éli weziyitini közitiwatqan tehlilchiler öz qarashlirini otturigha qoydi.

 Xitay we Uyghur éli weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan weziyet analizchiliridin, dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi ilshat hesen ependi Uyghur aptonom rayoni da'irilirining mezkur pa'aliyetlirige diqqet qilghan bolup, uning qarishiche, rayonda oqush püttürgen oqughuchilarning shirket-zawut-fabrikilarda ishleshke seperwer qilinishi, bir jehettin xitay ölkiliridin normidin artuq qobul qilin'ghan xitay oqughuchilarni ishqa orunlashturush bésimidin bolsa, yene bir jehettin amérika bashchiliqidiki gherb döletliri teripidin “Mejburiy emgek baziliri” dep teripliniwatqan Uyghur diyarida, üzlüksiz quruluwatqan xitay shirketlirining emgek küchlirige bolghan éhtiyajini közlen'gen.

“Tengritagh tori” xewiridin ashkarilinishiche, rayondiki aliy mektep we “Kespiy téxnika mektepler” ni tügetken oqughuchilarni ishqa orunlashturushta herqaysi wilayet-nahiyelerdiki “Sana'et baghchiliri” mu seperwer qilin'ghan. Halbuki kishilik hoquq teshkilatlirining doklatliridin melum bolushiche, xitayning rayondiki ishlepchiqirish shirket-zawutliri merkezleshken bu xil sana'et baghchiliri shu rayonlardiki mejburiy emgek baziliri iken. Bu sana'et baghchilirida zor sandiki Uyghurlarning mejburiy, töwen heq hem qattiq ish we siyasiy tüzüm astida ishqa sélin'ghanliqi ashkarilan'ghanidi. Bulardin bashqa yene lagérlardimu zawut-fabrikilar qurulghanidi.

Ilshat hesen ependi bu heqte toxtilip, xitay hökümiti bu yillarda rayondiki atalmish “Qayta terbiyelesh merkezliri” din chiqqan bir türküm Uyghurlarni lagérlar ichige qurulghan xitay zawut fabrikilirida mejburiy emgekke salghan bolsa, bügünki künde yene aliy mektep tügetken oqughuchilarni rayondiki xitay shirketliri teripidin qurulghan zawut-fabrikilarda ishleshke righbetlendürüsh arqiliq, bu jaylardiki emgek küchlirini toluqlashqa urunuwatqanliqini bildürdi.

Nyu-yorktiki xitay iqtisadiy weziyiti analizchisi jing shügu'ang ependining qarishiche hazir xitayda aliy mektepni püttürgen oqughuchilarning özige muwapiq xizmet tapalmasliq mesilisi éghir iken. Yeni ishsizliq mesilisi éghirlashmaqta. Shunga bu mesilini hel qilish herqaysi hökümet organlirining siyasiy wezipisi qilip belgilen'gen iken. Uyghur aptonom rayoni da'irilirining bu herikiti ene shu yüklen'gen wezipini orunlashturush. Uning üstige xitayda iqtisadta chékinish éghirlashqan bolup, bu, yashlarning ishsizliq mesilisigimu küchlük tesir körsetmekte.

Jéng shügu'ang ependi nöwette xitay iqtisadida qattiq chékinish yüz bérip, ishsizliqning éshishigha seweb bolghan amillar heqqide mundaq dédi: “Hazir xitaydiki ishlepchiqirish sahesining chet'ellerge yötkilip kétishi iqtisadning chékinishini keltürgen muhim amillarning biri. Nurghunlighan xizmet pursetliri sherqiy jenubiy asiya rayonigha yötkilip ketti. Mesilen teywenning shangxeydiki shirketliri we bashqa xelq'araliq shirketler xitaydiki zawut-fabrikilirini sherqiy jenubiy asiyagha yötkishi bilen xitayda ishsizliq nisbiti éghirlashti. Undin bashqa bezi ishlepchiqirish saheliri amérika bashchiliqidiki gherb démokratik döletlirining soda urushigha duch keldi. Soda, iqtisad-téxnika jehettiki cheklimining küchiyishi qatarliq amillar xitaydiki ishsizliqni éghirlashturdi. Netijide ilgiriki yillarda uniwérsitétlargha normidin artuq qobul qilin'ghan oqughuchilar hazir öz kespige layiq xizmet tapalmaydighan weziyet barliqqa keldi. Türküm-türküm ishsiz yashlar xitay hökümiti üchün her jehettin éghir bésim élip kelmekte. Shunga hazir xitay hökümiti yashlarni we uniwérsitét tügetken oqughuchilarni téxnikiliq xizmetlerni qilish, öz aldigha igilik tiklesh, mulazimet kespini qilish we yéza kadirliri bolush dégendek namlarda, uniwérsitétlarda oqughan eslidiki kespidin bashqa ishlarni qilishqa righbetlendürmekte” .

Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanimmu ziyaritimizni qobul qilip öz qarashlirini ortaqlashti. Uning bildürüshiche, uniwérsitétlarni tügetken oqughuchilarning Uyghur diyaridiki xitay shirketlirining zawut-fabrikilirida ishleshke righbetlendürülüshide bir tereptin yashlardiki ishsizliq mesilisini hel qilish nishan qilinsa, yene bir tereptin Uyghur diyarida yüz bériwatqan “Mejburiy emgek” mesilisini yoshurush gherizimu yoshurun'ghaniken.

Zubeyre xanimning bildürüshiche, bu yene, ichkiri xitaydin kélip Uyghur élidiki aliy mekteplerde oquwatqanlarni Uyghur élide qaldurush, téximu köp aliy mektep püttürgen xitay yashlirini ichkiri xitaydin ekélip ishqa orunlashturushnimu öz ichige élip, bu arqiliq xitay nopusini köpeytishnimu meqset qilghan bolushi mumkin.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.