Uyghur diyaridiki qedimki tillar siyasiy ixtilap témisigha aylinip qaldi

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.04.23
xitay-xettatliq-osmur-uyghur-sinip Korla shehiri qara yulghun yézisi töwen dogha kentidiki oqughuchilar xitay xettatliqini meshiq qiliwatidu. 2020-Yili 28-iyul, korla
www.ts.cn

Yéqinda xitayning hökümet taratqulirida “Dölet ortaq til-yéziqi” ning Uyghur diyarida qollinilishi, buningdin texminen 2000 yillar burun yeni xitay tarixidiki gherbiy xen sulalisi dewridin bashlan'ghanliqini bildürüshi, ilmiy we siyasiy munazire we ixtilaplargha seweb bolmaqta. Xitayning hökümet taratqulirining qeyt qilishiche, xitay hökümiti 2017-yildin béri Uyghur diyarida téximu keng kölemlik hem mejburiy omumlashturuwatqan “Dölet ortaq til-yéziqi” uning gherbiy xen sulalisidin béri tarqilishi we ishlitilishi asasigha qurulghan iken. Uyghur aptonom rayonluq partkomning neshriyat epkari bolghan “Shinjang géziti” ning yéqinda élan qilghan bu heqtiki bir obzorida éytilishiche, xitay tilining Uyghur diyarigha gherbiy xen dewridin bashlap tarqilishi we ishlitilishi “Shinjangdiki her millet ammisining jungxu'a medeniyitini étirap qilghanliqini toluq eks ettürmekte” iken. Halbuki, mutexessisler qedimki yéziqlarni zamaniwi uqum bolghan “Ortaq til” gha baghlap bashqilarning kimlikini sherhleshke qarita jiddiy so'al qoyushmaqta.

“Shinjang géziti” bu qarashni 2017-yilidin bashlap Uyghur diyarida shi jinpingning “Yéngi dewrdiki shinjangni bashqurush istratégiyesi” keng kölemlik ijra qilinishi bilen Uyghur tili rayonning hökümet we ma'arip sistémisidin siqip chiqirilghan, xitay tili rayonda “Jungxu'a milliti ortaq éngi berpa qilishning ötkili” süpitide omumlashturuluwatqan bir waqitta otturigha chiqarghan.

“Shinjang géziti” ning obzorida qeyt qilinishiche, xotenning niye xarabilikidin tépilghan xitayche yaghach pütükler “Xen dewride chadoma (xitay menbeliride “Jingjö” ) döliti hökümranliq qatlimining ijtima'iy alaqiliride xitay til-yéziqini omumyüzlük qollan'ghanliqini ipadilimekte” iken. Lékin mutexessisler xotendin 2000 yil burunqi dewrge a'it xitayche yaghach pütükler tépilish bilen bir waqitta yene nurghun miqdarda qedimiy hindi-yawropa tillirining bir diyalékti bolghan karushti tiligha da'ir tarisha pütükliriningmu tépilghanliqini eskertidu. Jorj washin'gton uniwérsitétining xitay we ottura asiya tarixiy boyiche yardemchi piroféssori érik shlusél (Eric Schluessel) xitay yéziqining tépilishini “Medeniyet kimliki” ning ispati, dep xulase chiqirish mesilini bek addiylashturuwetkenlik, deydu.

 Érik shlusél 19-aprél radiyomizgha ewetken bu heqtiki yazma inkasida mundaq deydu: “Xitay yéziqining tépilishini medeniyet kimlikining ispati, dep xulase chiqirish mesilini bek addiylashturuwetkenlik, hetta buni munazire qilishqimu erzimeydu. Elwette, ötmüshning melum basquchlirida, xitay yéziqi hazir sherqiy türkistan, dep qariliwatqan bu rayonning melum jaylirida ishlitilgen. Bu peqet xitayche yazidighan, biraq perqliq medeniyet we til arqa körünüshige ige bolghan xelqlerni ipade qilidu. Halbuki, bu rayonda tarixiy jehettin bashqa yéziq sistémilirimu ishlitilgen. ”

Lékin “Shinjang géziti” ning obzorida xitayning wéy, jin, jenubi we shimaliy sulaliler dewride xitay til-yéziqi her qaysi milletlerning ortaq alaqe qoraligha aylan'ghanliqi, buning süy we tang dewride téximu kücheygenliki, turpanning astane qebristanliqidin tépilghan kungzi kilassik eserlirining parchiliri buning ispati ikenliki tekitlen'gen. Érik shlosélning qarishiche, “Ortaq til” bu rayonning hazirqi til, xelq we térritoriye munasiwetliridiki zamaniwi chüshenchini asas qilghan bolup, kilassik xitay tili muhim memuri hem edebiy til bolsimu, emma bu shu dewrdiki kishilerning özlirini hazirqi zamaniwi uqumdiki “Xitay” dep teripleydighanliqini körsetmeydiken.

Érik shlosél mundaq deydu: “Xitay yéziqining bolushi xitay tilining ‛ortaq til‚ qilip ishlitilgenlikini körsitidu, dégen bu qarash yéqinqi zamandiki til, xelq we térritoriye munasiwetlirining hazirqi zamaniwi chüshenchisini asas qilidu. Ma'arip terbiyesi alghan herqandaq kishi shuni biliduki, yaponiyelikler, koréyelikler, wiyétnamliqlar we bashqilar kilassik xitay yéziqini ishletken. Chünki, kilassik xitayche tereqqiy qilghan intayin muhim memuriy we edebiy til. Emma bu eyni waqitta ularning özlirini hazirqi zamaniwi uqumdiki ‛xitay‚ dep teripleydighanliqini bildürmeydu. ”

Lékin amérikadiki roz-hulman téxnologiye instituti xitay tetqiqat türining tetqiqatchisi, piroféssor timosi gros (Timothy Grose) ning qarishiche, Uyghur diyaridin tépilghan xitay til-yéziqlirini xitayning hazirqi dewrdiki “Dölet ortaq tili” gha baghlash “Yirginchlik” iken. Timosi gros 20-ayril radiyomizning bu heqtiki ziyaritini qobul qilghanda mundaq dédi: “Elwette, xitay kompartiyesining ölchimi boyiche éytqandimu, melum jaydin tépilghan xitayche tékistlerni uning hazirqi dewrdiki ‛dölet ortaq tili‚ ni omumlashturush tirishchanliqigha baghlash bek yirginchlik. Bolupmu milliy döletning özi bir zamaniwi uqum ikenlikini közde tutqanda téximu shundaq.”

 Timosi grosning qeyt qilishiche, bu xil xulase yene xotende bayqalghan sanskrit tilidiki budda nomi tékistlirige qarap, hindistan bu rayonda “Ortaq til” ni omumlashturghan, dégen'ge oxshashla “Külkilik” iken.

Timosi gros mundaq deydu: “Edep bilen éytqanda, bu xuddi xotendin bayqalghan budda nomi tékistliri qedimki hindistanning bu rayonda ortaq tilni omumlashturushqa tirishqanliqini ispatlaydu, déyish bilen oxshash. Elwette, bu hazirqi hindistan hökümiti bu yerdin tépilghan sanskrit yéziqliri shinjangning melum jehettin hindistan bilen izchil alaqini saqlap kelgenlikini ispatlaydu, déginidekla bir külkilik ish.”

 “Yipek yoli” buddizm medeniyitini tetqiq qilghuchi bezi alimlarning qeyt qilishiche, yipek yolining tügüni bolghan Uyghur diyaridin 24 xil qedimki yéziq tépilghan bolup, xitay yéziqi bu yéziqlarning peqet az bir qismini teshkil qilidiken. Bu sahediki tetqiqatchilarning biri, amérikada turushluq doktor qahar barat 22-ayril bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda, bu rayon qedimde bir mezgil hon, jujan (roran) , aq hon, siyanpi qatarliq xelqlerning kontrolluqida bolghan bolsimu, emma köpinche waqitlarda yenila türkiy xelqlerning igidarchiliqida bolghanliqini tekitleydu. Uning körsitishiche, bu rayondiki bezi qowmlar xitay yéziqi arqiliq özining tilini yézishqa tiriship baqqan bolsimu, emma axirida türkiy xelqler yenila soghdilar élip kelgen élipbelik yéziqni özleshtürgen iken.

Lékin “Shinjang géziti” ning obzori xitay sulaliliri bilen Uyghur diyarining medeniyet alaqisi ajizlashqan 10-esirdin 13-esirgiche bolghan dewrlerdiki qudretlik Uyghur döletliridin qaraxaniylar hem idiqut Uyghur döletliri höküm sürgen mezgillerde xitay tilining gherbiy diyardiki qowmlar arisida asasliq alaqe tili bolghanliqini bildürmekte. Halbuki, jorj washin'gton uniwérsitétidiki érik shlosél miladi 10-esirdin bashlap türk tilining sherq diyaléktlirining Uyghur diyarida téximu keng omumlashqanliqini qeyt qilmaqta. Érik shlosél mundaq deydu: “Omumi jehettin éytqanda, miladi 10-esirdin burun bu rayonda xitayche, tibetche, parsche, sakche, toxarche, yehudiy parschisi, xaqaniye türkchisini öz ichige alghan köp xil til ishlitilgen. Miladi 10-esirdin bashlap (qedimki) türk tilning sherq diyaléktliri, bolupmu biz ‛chaghatay tili‚ deydighan türk tili kéyinki waqitlarda pars tili bilen birge edebiy til süpitide ishlitilip keldi.”

Emma timosi gros xitay hökümet taratqulirining obzorida, yerlik tillarning, bolupmu ottura esir Uyghur tili bolghan “Chaghatay tili” we shu yéziqtiki edebiy tékistlerning qanchilik muhimliqigha köz yumulghanliqini bildürdi.

Timosi gros mundaq deydu: “Elwette, bu obzor rayondiki yerlik til-edebiyatning qanchilik muhim ikenlikige köz yumghan. Bolupmu rayondiki yerlik edebiy tékistlerge, jümlidin 15-esirdiki ilim we orda tili bolghan chaghatay tiligha oxshash tillargha köz yumulghan. Halbuki, bu til rayonda serxillar tebiqisini terbiyeleshning muhim qorali bolup kelgen. ” timosi grosning qeyt qilishiche, bu obzorda xitayning “Ortaq dölet tili qanuni” chiqirip, xitay tilini algha sürgenliki qeyt qilin'ghan bolsimu, emma aptonomiye qanunidiki az sanliq milletlerge bergen öz tilini ishlitish we tereqqiy qildurush hoquqigha köz yumulmaqta iken. Timosi gros “Biz ularning xitay qanunida békitilgen bu hoquqlargha buzghunchiliq qilghanliqini körüwatimiz” dep körsetti.

Xitay hökümet taratqulirining körsitishiche, dölet ortaq tilining omumlishishi “Shinjangdiki her qaysi milletlerning ilim-pen, medeniyet sewiyesini östürüp, her millet kishilirining igilik tiklishi we ishqa orunlishishini ilgiri süridiken” , shundaqla bu “Shinjangdiki her millet xelqining, jümlidin pütün memliket xelqining tüp menpe'etige mas kélidiken. ” obzorda yene dölet ortaq tilining “Shinjangni medeniyet arqiliq sughurushni ilgiri sürüsh, jungxu'a milliti ortaq éngini héqiqi rewishte mustehkemlep, her millet kishilirining jungxu'a millitige uyushush we merkezlishish küchini üzlüksiz yuqiri kötürüshke paydiliq” ikenliki tekitlen'gen.

Xitay qanuni az sanliq milletlerning öz ana tilini ishlitishi we tereqqiy qildurushini ret qilmisimu, lékin Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti 2017-yili 7-ayda buyruq chüshürüp, rayondiki mekteplerde Uyghur tilida ders ötüshni men'i qilghan. Eyni waqitta xoten wilayetlik ma'arip idarisi oqughuchi-oqutquchilarning mektepte Uyghurche sözlishinimu chekligen, xilapliq qilghuchilargha chare körülidighanliqini agahlandurghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.