Хитайниң тумшуқ шәһиридә уйғурларни DNA си арқилиқ тонуш тәтқиқати елип бериватқанлиқи ашкариланди

Мухбиримиз әркин
2019-12-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Ню-йорк вақти гезити» 3‏-декабир күни елан қилған хитай тәтқиқатчилириниң тумшуқ шәһиридә дна арқилиқ уйғур кишилириниң чирайини сизип чиқишни синақ қиливатқанлиқини тоғрисидики хәвири.
«Ню-йорк вақти гезити» 3‏-декабир күни елан қилған хитай тәтқиқатчилириниң тумшуқ шәһиридә дна арқилиқ уйғур кишилириниң чирайини сизип чиқишни синақ қиливатқанлиқини тоғрисидики хәвири.
nytimes.com

Германийәдики асаслиқ тәтқиқат органлириниң бири болған макс планк җәмийити 3‏-декабир күни радийомизға баянат берип, өзиниң уйғур елиниң тумшуқ шәһиридә елип бериливатқан DNA арқилиқ йүз тонуш тәтқиқатида җавабкарлиқи барлиқини рәт қилди. Бу органниң тәкитлишичә, мәзкур тәтқиқат түридики малийә вә әхлақий җавабкарлиқ пүтүнләй хитай пәнләр академийәсиниң үстидә икән. 3‏-Декабир күни елан қилинған хитайниң тумшуқ шәһиридә тәҗрибихана қуруп, кишиләрниң DNA си арқилиқ уларниң йүз чирайини сизип чиқиш технилогийәсини синақ қиливатқанлиқи, германийә макс планк җәмийитиниң бу тәтқиқат түригә қатнишиватқан бәзи хитай тәтқиқатчилирини пул билән тәминлигәнлики һәққидики хәвәр хәлқара таратқулар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ диққитини қозғиған.

Хитайниң йүз тонуш техникиси арқилиқ кишиләрниң етник кимликини тонушини ишқа ашурғанлиқи вә бу технологийәниң бәзи һалқилиқ орунлардики бихәтәрлик камералирида ишлитилгәнлики һәммигә мәлум иди. Лекин «ню-йорк вақти гезити» 3‏-декабир күни елан қилған бир хәвиридә, әмди хитай тәтқиқатчилириниң тумшуқ шәһиридә DNA арқилиқ уйғур кишилириниң чирайини сизип чиқишни синақ қиливатқанлиқини ашкарилап, мәзкур тәтқиқат түриниң хитай һөкүмитигә четишлиқ икәнлики вә униңға қатнишиватқан 3 нәпәр хитай тәтқиқатчисиниң кимликини елан қилған. «Ню-йорк вақти гезити» ниң хәвиридә, бу тәтқиқат түригә қатнишиватқан аз дегәндә икки нәпәр хитай тәтқиқатчисиниң ғәрбтики бәзи нопузлуқ тәтқиқат орунлири билән һәмкарлиқ мунасивәтни барлиқи тәкитлинип, германийә макс планк җәмийити бу тәтқиқатчиларниң биригә 22 миң доллар ярдәм бәргәнлики, шундақла йәнә бир хитай тәтқиқатчиниң өз нөвитидә йәнә голландийә ерсмус университети теббий мәркизидә вәзиписи барлиқини билдүргән.

Биз бу мунасивәт билән 3‏-декабир күни германийәдики макс планк җәмийитигә телефон қилип, уларниң уйғур районида йүз бериватқан һадисиләрдин хәвири бар-йоқлуқи, мәзкур тәтқиқат түрини пул билән тәминлигән-тәминлимигәнлики, шундақла кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң әндишилиригә қандақ инкас қайтуридиғанлиқини сориған идуқ. Мәзкур җәмийәтниң баянатчиси кристина бек шу күни соаллимизға қайтурған язма баянатида, өзлириниң буниңда җавабкарлиқи барлиқини рәт қилди.

Баянатта: «биз әлвәттә сиз ейтқан мутәхәссисләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң әндишилирини чүшинимиз. Лекин ню-йорк вақти гезитиниң хәвиридики мәсилә пүтүнләй хитай пәнләр академийәсиниң малийә, мәмурий вә ‏әхлақий җавабкарлиқи астида елип берилған. Лекин макс планк җәмийитиниң һәмкарлиқ ишлирида өзиниң әхлақи өлчәмлирини қайта көздин кәчүрүшкә еһтияҗлиқ яки әмәсликигә кәлсәк, бизниң президент оргнимизниң әхлақ кеңишигә һазирқи мәсилә һәққидә, болупму бәзи органлар билән болған һәмкарлиқини, шундақла кәлгүсидики һәмкарлиқ түрлиридә сәзгүр саһәләрни қандақ айдиңлаштуруш, суйиистемал хәвпиниң қандақ алдини елиш һәққидә тәкшүрүш елип беришни тәләп қилди» дейилгән.

Макс планк җәмийити өзиниң буниңда җавабкарлиқиниң барлиқини рәт қилған болсиму, лекин хитайниң 2 милйондәк мусулман йиғивелиш лагерлириға қамалған, милйонлиған уйғурниң DNA әвришкиси топлинип, дунядики әң чоң DNA амбири қурулған уйғур районидәк бир җайда, йүзлигән уйғурниң қан әвришкисиниң мәзкур тәтқиқат түригә ишлитилиши мутәхәссисләрдә әндишә қозғап, зор әхлақи соалларни пәйда қилмақта. Мутәхәссисләрниң илгири сүрүшичә, бу йәрдики әң һалқилиқ мәсилә қан әвришкилириниң қандақ елинғанлиқи вә бу тәтқиқатниң қандақ мәқсәтни чиқиш қиливатқанлиқи икән. Хитай тәрәп мәзкур тәтқиқатта өзлириниң хәлқара илмий өлчәмләргә әмәл қиливатқанлиқи, униңда ишлитиватқан қан әвришкиси тумшуқтики йәрлик аһалиләрниң разилиқи билән елинғанлиқини илгири сүрсиму, лекин хәлқарада хитай инсан ғол һүҗәйрисини гуманлиқ ишларға ишлитиватду, дегән қараштики мутәхәссис вә паалийәтчиләрниң сани барғансери көпәйтмәктә.

Америкадики массачусеттис технологийә институтиниң ғол һүҗәйрә тәтқиқатчиси, доктор майсәм мутәллипова әнә шу мутәхәссисләрниң биридур. Униң илгири сүрүшичә, хитайниң уйғур DNA амбири қуруши ғәрәзлик болуп, у һечқачан уйғурларниң қан әвришкисини уларниң разилиқи билән алмайдикән.

Майсәм мутәллипова 3‏-декабир зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «улар һәммини елип болди, уларниң қолида һәммә нәрсә бар. Улар уйғурларни әсир еливалди. Һәтта уйғурларниң чәтәлдики уруқ-туғқанлириниң һәммә учури уларниң қолида. Уларниң телефон номури, турушлуқ орни, дегәнләрниң һәммиси. Әмәлийәттә, бу һөкүмәт һечнемигә еһтияҗлиқ әмәс. Чүнки, мениң хәлқимниң һәммә нәрсиси уларниң қолида бар. Һечқандақ бир ғәрб дөлити пуқраларниң DNA сини рәтләп, мәлум техникиларни тәрәққий қилдурмайду. Лекин пәқәт хитайла бизниң хәлқимизниң DNA сини ишлитип келиватиду. Чүнки, у уйғурларниң DNA сини ишлитиштә һеч бир уйғурниң мақуллиғини алмайду. Лекин ғәрб дөләтлиридә һечким бундақ қилалмайду. Мән шуниңға ишинимәнки, хитай уйғурларниң бу DNA си билән ойнишип, һәрқандақ бир технилогийәни вуҗудқа чиқириши, бу технологийә бәлким уйғурларға қарши ишлитилиши, дуняниң башқа җайлирида ишлитиши мумкин.»

Униң көрситишичә, кишиләрниң DNA си арқилиқ уларниң етник кимлики вә чирай турқини сизип чиқиш тамамән мумкин икән. Майсәм мутәллипова мундақ дәйду: «биз уйғурлар, бир топ сүпитидә миңларчә йилдин бери бир җайда яшап кәлдуқ. Шуңа, биз DNA вә шуниңға охшаш миңлиған, милйонлиған ортақ генларға игә. Шуңа, бизниң уйғурлуқимизни ипадиләйдиған нурғун ортақ генлиримизниң болуши зор еһтималлиқ. Биз генимиздики бу ортақлиқларға қарап, қәдимдә бизниң әҗдадлиримизниң қәйәргә бағлинидиғанлиқини қарар қилалаймиз. Биздә буниңға даир нурғун ген типи бар. Мәсилән, мән өзүмниң DNA әвришкисини ген тәтқиқат ширкәтлиригә әвәтип бәрсәм, улар мениң башқа милләтләр билән болған генитик алақәмни ейтип берәләйду. Бу йәрдә биз уйғурларниң һәммимизгә ортақ болған бир снәп генимизниң болуш еһтималлиқи наһайити юқири. Бу бизни башқилардин айрип туридиған алаһидилик, мана бу улар еришмәкчи болған нуқтидур.»

Нөвәттә мутәхәссисләр хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушиға қарап, бу технологийә хитайни униң «уйғурларға қарши елип бериватқан ирқий кәмситиши, шундақла дөләтниң башқа һәр хил кәмситиш қилмишлирини ақлиши вә уни күчәйтишини йеңи қорал билән тәминлиши мумкин, дәп әндишә қилмақта. Доктор майсәм мутәллипованиң агаһландурушичә, шуңа дуня хитайниң уйғур DNA сини қанунсиз ишлитишигә қарап турмаслиқи керәк икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт