Қоралға айландурулған паспорт - уйғурларниң дөләтсизлик кризиси

Мухбиримиз нуриман
2020-04-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кишилик һоқуқ қурулушиниң «қоралға айландурулған паспорт - уйғурларниң дөләтсизлик кризиси» намлиқ тәпсилий доклатиға қоюлған сүрәт. Бикар қилинған хитай паспорти.
Кишилик һоқуқ қурулушиниң «қоралға айландурулған паспорт - уйғурларниң дөләтсизлик кризиси» намлиқ тәпсилий доклатиға қоюлған сүрәт. Бикар қилинған хитай паспорти.
UHRP

1-Апрел кишилик һоқуқ қурулуши «қоралға айландурулған паспорт - уйғурларниң дөләтсизлик кризиси» намлиқ тәпсилий доклатини елан қилди. 33 Бәтлик бу доклатта чәтәлдики уйғурлар дуч келиватқан вә күнсери еғирлишиватқан мәсилә, йәни хитайниң уйғурларниң паспортини йеңилаш вә узартип беришни рәт қилиш мәсилиси оттуриға қоюлған.

Доклатта ««чәтәлдә яшаватқан хитайларниң паспорти нормал узартилип, алмаштурулуп бериливатқан болсиму, әксичә уйғурларниң қолида бар болған паспорти бикар қилинип, орниға бир йөнилишлик саяһәт һөҗҗити чиқирип берилип, паспортини йеңилаш яки узартиш үчүн улар хитайға қайтишқа мәҗбурлиниватиду. Уйғурлар әгәр қайтса чәтәлгә чиққанлиқ ‹гунаһи'билән лагерларға солиниду яки, түрмиләргә қамилиду» дейилгән.

Радийомиз бу һәқтә хитай әлчиханисидин әһвал игиләш үчүн, хитайниң вашингтонда турушлуқ баш әлчиханисиниң виза-паспорт ишлири бөлүмигә телефон қилдуқ. Телефонни алған хадим: «хитай паспортиға игә болған, паспорт узатмақчи болғанларниң паспорти бирдәк узартилиду», деди. «Уйғурларниңчу?» дәп сориғинимизда җиддийлишип дудуқлап кәтти вә «мән бу сиясәт һәққидә һечнемә билмәймән. Барлиқ паспорт ишлири үчүн шәхс әлчиханиға берип илтимас қилса болиду». Деди. Биз йәнә уйғурларға пәқәт бир йөнилишлик саяһәт һөҗҗити чиқирип берип, қайтишқа мәҗбурлиниватқанлиқи һәққидә сориғинимизда, у «өсәк сөз, хитайда милләтләрниң һәммисигә охшаш муамилә қилиниду». Деди, биз униңдин исим фамилисини сориғинимизда у телефонни қоювәтти.

Америка һавайи университетиниң доктор аспиранти, уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗевиски бу һәқтә зияритимизни қобул қелип мундақ деди: «хитай паспортиниң вақти өтүп кәткән уйғурларниң паспортини узартип бәрмәслик яки тақ йөлинишлик саяһәт һөҗҗити чиқирип бериш арқилиқ йәни паспортни қорал қилип туруп чеграниң ичи вә сиртида уйғурларни контрол қиливатиду. Әгәр паспортини йеңилаш үчүн қайтиса баридиған йери лагер болиду. Қайта чәтәлгә қайталмайду. Паспортни қорал қилип уйғурларни бесиш 2009-йиллиридин кийин башланған. Уйғурларниң паспорт беҗиришиму қийин болуп, нурғун пул хәҗләп аран алалайтти, һәтта очуқтин очуқ кәмситилишкә учрайтти. Биз бу доклат арқилиқ, һәрқайси дөләтләрниң өз дөлитидә яшаватқан, паспортиниң вақти өтүп кәткән шу сәвәблик, қанунлуқ турушлуқ салаһийитигә еришәлмигән уйғурларни чеградин чиқиривәтмәсликини, уларни хитайға қайтурувәткәнлик, лагерларға қайтурғанлиқ болидиғанлиқини оттуриға қойдуқ. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар алий комиссари бу мәсилигә алаһидә көңүл бөлүши керәк».

Доклатта йәнә: «уйғурлар қанун бойичә паспортқа игә болуш һоқуқидин мәһрум болғачқа хитайдин чәтәлләргә әркин саяһәт қилиш әркинлики чәкләнгән иди, әмдиликтә чәтәлдики уйғурларниң паспортини йеңилап бәрмәслик, узартип бәрмәслик қатарлиқ усуллар билән чәтәлдики уйғурларниңму һәрикәт әркинлики чәклимигә учраватиду» дейилгән.

Бу һәқтә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәнди мундақ деди: «уйғурлар дуняниң қәйиридә болушидин қәтийнәзәр һәрикәт әркинлики чәклиниватиду. Нормал яшиши тәслишиватиду. Биз мушу қийинчилиқларға хәлқараниң диққитини тартиш үчүн бу доклатни тәйярлидуқ».

Доклатниң ахирида уйғурларниң нөвәттә дуч келиватқан «дөләтсизлик кризиси» ға қарита хәлқараниң күчлүк тәдбир қоллиниши керәклики әскәртилип, бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар алий комиссариятиға, уйғурлар туруватқан һәрқайси дөләтләргә, вә хитайға: «бирләшкән дөләт тәшкилати мусапирлар алий комиссарияти уйғурларниң хәлқарадики башқа дөләт пуқралириға охшаш ‹инсанларниң әркин йөткилиш' қанундин бәһримән болушиға, уйғурларға саһибханилиқ қиливатқан дөләтләрниң уйғурларниң ашу дөләтләрдә панаһлиниш рәсмийитигә еришишигә капаләтлик қилиши керәк. Шиветсийә, германийә қатарлиқ дөләтләргә охшаш уйғурларни хитайға өткүзүп бәрмәсликкә вәдә бериши керәк. Һәр қайси дөләтләрдики хитай әлчиханилири хитай һөкүмитиниң паспорт қануни бойичә, чәтәлдики пуқралириниң қайси милләт болушидин қәтийнәзәр паспортини йеңилаш, узартиш қатарлиқ қануний һоқуқиға һөрмәт қилиши керәк» дәп мураҗиәт қилинған.

Бу доклатта тилға елинған шәхсләрни өзи биваситә зиярәт қилған уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси, зубәйрә шәмшидин ханимни зиярәт қилдуқ. Зубәйрә ханим дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан вәтәнсиз уйғурлар дуч келиватқан мәсилиләр һәққидә тохтилип мундақ деди: «муһаҗирәттә яшаватқан уйғурлар туруватқан дөләтләрдә вақтида панаһлиққа еришәлмигәнлики үчүн, паспортиниң вақти өтүп кәткән. Хитай һөкүмити уйғурларға тақ йөнилишлик саяһәт һөҗҗитини бериш арқилиқ уларни хитайға қайтишқа мәҗбурлап техиму хәтәрлик болған тәқдиргә мәҗбурлаватиду, әгәр улар қайтса үн-тинсиз йоқап кетиду», деди. У йәнә бу доклатниң ахирида тәвсийә қилинғенидәк бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар алий комиссариниң өзи елан қилған қанунлар бойичә уйғурларниң еришишкә тегишлик болған нормал һәқ-һоқуқлирини қоғдашқа чақирди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар алий комиссарияти 1951-йили елан қилған мусапирлар әһдинамиси вә 1954-йили елан қилған дөләт тәвәлики әһдинамиси дөләт тәвәлики болмиған кишиләрниң һәқ-һоқуқлирини қоғдашни мәқсәт қилған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт