Qoralgha aylandurulghan pasport - Uyghurlarning döletsizlik krizisi

Muxbirimiz nur'iman
2020-04-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Kishilik hoquq qurulushining "Qoralgha aylandurulghan pasport - Uyghurlarning döletsizlik krizisi" namliq tepsiliy doklatigha qoyulghan süret. Bikar qilin'ghan xitay pasporti.
Kishilik hoquq qurulushining "Qoralgha aylandurulghan pasport - Uyghurlarning döletsizlik krizisi" namliq tepsiliy doklatigha qoyulghan süret. Bikar qilin'ghan xitay pasporti.
UHRP

1-Aprél kishilik hoquq qurulushi "Qoralgha aylandurulghan pasport - Uyghurlarning döletsizlik krizisi" namliq tepsiliy doklatini élan qildi. 33 Betlik bu doklatta chet'eldiki Uyghurlar duch kéliwatqan we künséri éghirlishiwatqan mesile, yeni xitayning Uyghurlarning pasportini yéngilash we uzartip bérishni ret qilish mesilisi otturigha qoyulghan.

Doklatta ""Chet'elde yashawatqan xitaylarning pasporti normal uzartilip, almashturulup bériliwatqan bolsimu, eksiche Uyghurlarning qolida bar bolghan pasporti bikar qilinip, ornigha bir yönilishlik sayahet höjjiti chiqirip bérilip, pasportini yéngilash yaki uzartish üchün ular xitaygha qaytishqa mejburliniwatidu. Uyghurlar eger qaytsa chet'elge chiqqanliq 'gunahi'bilen lagérlargha solinidu yaki, türmilerge qamilidu" déyilgen.

Radiyomiz bu heqte xitay elchixanisidin ehwal igilesh üchün, xitayning washin'gtonda turushluq bash elchixanisining wiza-pasport ishliri bölümige téléfon qilduq. Téléfonni alghan xadim: "Xitay pasportigha ige bolghan, pasport uzatmaqchi bolghanlarning pasporti birdek uzartilidu", dédi. "Uyghurlarningchu?" dep sorighinimizda jiddiyliship duduqlap ketti we "Men bu siyaset heqqide héchnéme bilmeymen. Barliq pasport ishliri üchün shexs elchixanigha bérip iltimas qilsa bolidu". Dédi. Biz yene Uyghurlargha peqet bir yönilishlik sayahet höjjiti chiqirip bérip, qaytishqa mejburliniwatqanliqi heqqide sorighinimizda, u "Ösek söz, xitayda milletlerning hemmisige oxshash mu'amile qilinidu". Dédi, biz uningdin isim familisini sorighinimizda u téléfonni qoyuwetti.

Amérika hawayi uniwérsitétining doktor aspiranti, Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski bu heqte ziyaritimizni qobul qélip mundaq dédi: "Xitay pasportining waqti ötüp ketken Uyghurlarning pasportini uzartip bermeslik yaki taq yölinishlik sayahet höjjiti chiqirip bérish arqiliq yeni pasportni qoral qilip turup chégraning ichi we sirtida Uyghurlarni kontrol qiliwatidu. Eger pasportini yéngilash üchün qaytisa baridighan yéri lagér bolidu. Qayta chet'elge qaytalmaydu. Pasportni qoral qilip Uyghurlarni bésish 2009-yilliridin kiyin bashlan'ghan. Uyghurlarning pasport béjirishimu qiyin bolup, nurghun pul xejlep aran alalaytti, hetta ochuqtin ochuq kemsitilishke uchraytti. Biz bu doklat arqiliq, herqaysi döletlerning öz dölitide yashawatqan, pasportining waqti ötüp ketken shu seweblik, qanunluq turushluq salahiyitige érishelmigen Uyghurlarni chégradin chiqiriwetmeslikini, ularni xitaygha qayturuwetkenlik, lagérlargha qayturghanliq bolidighanliqini otturigha qoyduq. Birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissari bu mesilige alahide köngül bölüshi kérek".

Doklatta yene: "Uyghurlar qanun boyiche pasportqa ige bolush hoquqidin mehrum bolghachqa xitaydin chet'ellerge erkin sayahet qilish erkinliki cheklen'gen idi, emdilikte chet'eldiki Uyghurlarning pasportini yéngilap bermeslik, uzartip bermeslik qatarliq usullar bilen chet'eldiki Uyghurlarningmu heriket erkinliki cheklimige uchrawatidu" déyilgen.

Bu heqte Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi mundaq dédi: "Uyghurlar dunyaning qeyiride bolushidin qet'iynezer heriket erkinliki chekliniwatidu. Normal yashishi teslishiwatidu. Biz mushu qiyinchiliqlargha xelq'araning diqqitini tartish üchün bu doklatni teyyarliduq".

Doklatning axirida Uyghurlarning nöwette duch kéliwatqan "Döletsizlik krizisi" gha qarita xelq'araning küchlük tedbir qollinishi kérekliki eskertilip, birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissariyatigha, Uyghurlar turuwatqan herqaysi döletlerge, we xitaygha: "Birleshken dölet teshkilati musapirlar aliy komissariyati Uyghurlarning xelq'aradiki bashqa dölet puqralirigha oxshash 'insanlarning erkin yötkilish' qanundin behrimen bolushigha, Uyghurlargha sahibxaniliq qiliwatqan döletlerning Uyghurlarning ashu döletlerde panahlinish resmiyitige érishishige kapaletlik qilishi kérek. Shiwétsiye, gérmaniye qatarliq döletlerge oxshash Uyghurlarni xitaygha ötküzüp bermeslikke wede bérishi kérek. Her qaysi döletlerdiki xitay elchixaniliri xitay hökümitining pasport qanuni boyiche, chet'eldiki puqralirining qaysi millet bolushidin qet'iynezer pasportini yéngilash, uzartish qatarliq qanuniy hoquqigha hörmet qilishi kérek" dep muraji'et qilin'ghan.

Bu doklatta tilgha élin'ghan shexslerni özi biwasite ziyaret qilghan Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi, zubeyre shemshidin xanimni ziyaret qilduq. Zubeyre xanim dunyaning her qaysi jaylirida yashawatqan wetensiz Uyghurlar duch kéliwatqan mesililer heqqide toxtilip mundaq dédi: "Muhajirette yashawatqan Uyghurlar turuwatqan döletlerde waqtida panahliqqa érishelmigenliki üchün, pasportining waqti ötüp ketken. Xitay hökümiti Uyghurlargha taq yönilishlik sayahet höjjitini bérish arqiliq ularni xitaygha qaytishqa mejburlap téximu xeterlik bolghan teqdirge mejburlawatidu, eger ular qaytsa ün-tinsiz yoqap kétidu", dédi. U yene bu doklatning axirida tewsiye qilin'ghénidek birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissarining özi élan qilghan qanunlar boyiche Uyghurlarning érishishke tégishlik bolghan normal heq-hoquqlirini qoghdashqa chaqirdi.

Birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissariyati 1951-yili élan qilghan musapirlar ehdinamisi we 1954-yili élan qilghan dölet teweliki ehdinamisi dölet teweliki bolmighan kishilerning heq-hoquqlirini qoghdashni meqset qilghan idi.

Toluq bet