Mehmud qeshqeri qatarliq 3 neper meshhur shexsning Uyghur diyaridiki heykelliri éliwétilgen

Muxbirimiz behram sintash
2020-11-26
Share
mexmut-qeshqiri-Mahmud-al-Kashgari.jpg Qeshqer shehirige yéqin qedimki yéza opaldiki miladi 11-esirde ötken meshhur Uyghur alimi, tilchi mehmud qeshqerining mazarliq baghchisigha ornitilghan mehmud qeshqerining heykili. Jughrapiyilik kordinat orni: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E. Sün'iy hemrah süritide ghayib bolghanliqi éniq körülidighan waqti: 2019-yili 28-noyabir.
RFA/Behram Sintash

Yéqinda radiyomizgha yollan'ghan "Chén chüen'go Uyghur medeniyitini yoq qiliwatqan bir mezgilde, Uyghur tébabitige simwol boluwatqan heykelmu yoq qilindi" dégen mezmundiki bir namsiz uchurni tapshurup alduq. Foto süriti qoshup ewetilgen yuqiriqi yollanmidiki yip uchi boyiche mezkur heykel we téxi tilgha ilinmighan Uyghur élining herqaysi orunliridiki meshhur Uyghur tarixiy shexislirining heykellining bar-yoqluqni éniqlashqa kirishtuq. Sün'iy hemrah süret xatirilirini tekshürüp we sélishturup analiz qilish arqiliq deslepki qedemde mezkur heykelni öz ichige alghan halda jem'iy üch orundiki heykelning yoqluqini bayqiduq.

Radiyomiz teripidin ghayib bolghanliqi éniqlan'ghan üch heykel töwendikiche:

Uyghur élining merkizi shehiri ürümchidiki sh u a r Uyghur tébabet doxturxanisi qorusigha tiklen'gen miladidin burunqi 4-esirde ötken meshhur Uyghur tébabet alimi ghazibayning heykili.

Jughrapiyilik kordinat orni: 43°45'49.30"N 87°37'39.17"E

Sün'iy hemrah süritide ghayib bolghanliqi éniq körülidighan waqti: 2018-yili 16-awghust.

Qeshqer shehirige yéqin qedimki yéza opaldiki miladi 11-esirde ötken meshhur Uyghur alimi, tilchi mehmud qeshqerining mazarliq baghchisigha ornitilghan mehmud qeshqerining heykili.

Jughrapiyilik kordinat orni: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E

Sün'iy hemrah süritide ghayib bolghanliqi éniq körülidighan waqti: 2019-yili 28-noyabir.

Qaghiliq nahiyelik Uyghur tébabet doxturxanisi qorusigha tiklen'gen 19-esirning axiri 20-esirning bashlirida yashighan meshhur Uyghur sha'iri, tébabet alimi hüseyinxan tejellining heykili.

Jughrapiyilik kordinat orni: 37°52'50.57"N 77°26'27.09"E

Sün'iy hemrah süritide ghayib bolghanliqi éniq körülidighan waqti: 2017-yili 8-iyul.

Ghayib bolghanliqi éniqlan'ghan bu üch heykel ichide biz meshhur Uyghur énisiklopédik alimi, "Türkiy tillar diwani" ning aptori mehmud qeshqeri heykilining éliwétilgenlikige alahide diqqet qilduq shundaqla xitay hökümitining bu qilmishini Uyghur medeniyet tarixigha qilin'ghan yoqitish xaraktérlik medeniyet qirghinchiliqi dep qariduq. Biz mehmud qeshqerining ghayib bolghan heykilini asas qilghan halda xitay hökümitining meshhur Uyghur alimlirining heykellirini közdin yuqutushining ich yüzini échishqa tirishtuq.

Mehmud qeshqerining 11-esirde ötken meshhur Uyghur alimi shundaqla türkologiye sahesidiki sélishturma tilshunasliqning asaschisi ikenlikidek kimlikini ilgiri Uyghur aptonom rayonluq hökümet da'iriliri we xitay merkizi hökümiti köp qétim mu'eyyenleshtürgen idi. Uning gigant esiri "Türkiy tillar diwani" ning hazirqi zaman Uyghur tilidiki nusxisi sh u a r xelq neshriyati teripidin 1984-yéli birinchi qétim, 2008-yéli ikkinchi qétim neshr qilin'ghan idi.

1980-Yillarning bashliridin buyan Uyghur ilim saheside mehmud qeshqeri we uning "Türkiy tillar diwani" namliq esiri heqqidiki tetqiqatlargha keng orun bérilgen, köp qétim memliketlik we xelq'araliq ilmiy muhakime yighinliri ürümchide we béyjingda ötküzülgen. Sh u a r xelq hökümitining testiqi we meblegh chiqirishi bilen 1980-yillarning béshida mehmud qeshqerining tughulghan we wapat bolghan yézisi-opaldiki mazarliqi eslige keltürülgen. Shundin kéyin mezkur mazarliq sh u a r boyiche nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliqi qilip békitilip, xitay ichi we xelq'aragha échiwétilgen. 1990-Yillarning otturilirida mezkur mazarliqning baghchisigha dangliq Uyghur heykeltirach dilmurat turdi ishligen mehmud qeshqerining texminen 7 métir égizliktiki heykili tiklen'gen.

Radiyomiz teripidin ghayib bolghanliqi bayqalghan mezkur heykel dunya boyiche tunji qétim tiklen'gen mehmud qeshqerining heykili bolup hésablinidu. 2006-Yéli 5-ayning 26-küni mehmud qeshqeri mazarliqi xitay dölet ishliri kabinéti (gowuyüen) teripidin memliket boyiche nuqtiliq muhapizet qilinidighan medeniyet yadikarliqi orni qilip békitilgen. Buni mehmud qeshqeri mazarliqning kirish éghizigha ornitilghan lewhe süritidin éniq körüwélishqa bolidu.

Undaqta, pütün dunya ilim saheside birdek étirap qilin'ghan, hetta öz dewride xitay hökümitimu höjjet chiqirip "Memliket boyiche nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliqi" dep békitilgen mehmud qeshqerining heykili qandaq bir "Siyasiy qalpaq" yaki atalmish "Ilmiy asas" bilen shunche téz yoqitish nishanigha aylinip qaldi? biz bu heqqide téximu ispatliq melumatqa ige bolush üchün mehmud qeshqerige a'it xitay menbeliridiki yéngi yazmilarni izdiduq. Derweqe, radiyomiz qolgha chüshürgen bir xitayche "Maqale" diqqitimizni tartti. "Shinjang uniwérsitéti ilmiy zhurnili" ning xitayche 2019-yilliq 1-sanigha bésilghan mezkur maqale shinjang uniwérsitéti gherbiy-shimal az sanliq milletler tetqiqat merkizining xitay proféssori gaw bo teripidin yézilghan iken.

Mezkur 7 betlik maqaligha "'diwani lughet-tit türk' ning aptori we uning maziri toghrisidiki guman we oylinishlar" dep téma quyulghan bolup, uningda mundaq mezmunlargha orun bérilgen:

"'diwani loghet-tit türk' (türkiy tillar diwani) ning aptori mehmud qeshqeri dölet ichi ilim saheside bir 'Uyghur tilshunas' dep tonulup kélindi. Yene bir qisim ziyaliylar teripidin 'diwani loghet-tit türk' we uningda yayan qilin'ghan mezmunlar Uyghur xelqige mensup bolghan tarixiy we medeniyet muweppeqiyetliridur, dep qobul qilindi. 'diwan' ning aptorining tughulghan we depne qilin'ghan jayi qeshqerge yéqin opal yézisi dep békitildi. Bu maqale bu xil perezlerge jeng élan qilip, mehmud qeshqeri heqqidiki atalmish 'axirqi xulase' ni ispatlaydighan ishenchlik delil-pakitlarning yoqluqini körsetti. Shundaqla bu maqale yuqiriqi bayanlarning zor ilmiy xataliqlarni özige singdürgen bir chong mesile ikenlikini oqurmenlerning semige sélip ötüshni zörür dep qaridi."

Qiziqarliqki shuki, mehmud qeshqerining heykili mezkur maqale élan qilinip del nechche ay ötmeyla ghayib bolghan. Buningdin xitay hökümitining mehmud qeshqerini Uyghur tarixi we medeniyet kimlikidin süpürüp tashlash üchün aldi bilen atalmish "Ilmiy asas" izdigenliki we uni bazargha salghanliqini köreleymiz. Opaldiki mehmud qeshqeri heykilining yoq qilinishining del mushu maqalidin kéyin xitay hökümiti teripidin pilanliq rewishte élip bérilghan buzghunchiliq herikiti ikenliki bilish tes emes, elwette.

Mehmud qeshqeri Uyghur we pütkül türkiy xelqler medeniyet tarixidiki meshhur tarixiy shexsiyettur. Uning "Türkiy tillar diwani" namliq bu gigant esiri yalghuz Uyghur xelqiningla emes, belki pütkül türkiy xelqler medeniyet tarixidiki eng büyük nemunilerning biridur. Mehmud qeshqeri mazarliqi Uyghur diyarida her sahe kishiliri teripidin qedirlinip, muhim bir medeniyet ziyaretgahi qilin'ghan idi. Bu mazarliqni ilgiri türkiye we dunyaning herqaysi'i jaylidiki ziyaretchiler kélip ziyaret qilghan. 2010-Yili eyni waqtidiki türkiye tashqi ishlar ministiri bolup wezipe ötewatqan dawut'oghlimu mehmud qeshqeri mazarliqigha ömek bashlap bérip ziyarette bolghan. Undaqta, mehmud qeshqeri heykilining xitay hökümiti teripidin közdin ghayib qilinishi türkiyeni öz ichige alghan türk dunyasida qandaq inkaslarni qozghishi mumkin?

Izmirdiki ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat merkizi proféssori alimjan inayet bu heqqidiki so'alimizgha mundaq jawab berdi:

"Xitay hakimiyiti teripidin opaldiki mehmud qeshqeri heykilining chéqip tashlinishi yalghuz Uyghurlar üchünla emes, pütkül türk xelqliri üchünmu qattiq zerbe we éghir haqaret bolup hésablinidu. Hemmige melum bolghinidek, türk xelqliri mehmud qeshqiri we uning dangliq esiri türkiy tillar diwanini öz milliy medeniyitining bir terkibi qismi we bir qimmiti dep qobul qilidu. Shundaqla (türk dunyasi élim saheside) mehmud qeshqerini türkologiyining bowisi dep bilidu. Bu nuqtidin éytqanda, mehmud qeshqeri türk dunyasining sheripidur. Xitay hakimiyitining mehud qeshqerining heykilini chéqip tashlishi pütkül türk dunyasigha jeng élan qilish bolup hésablinidu. Men pütkül türk dunyasini xitayning mezkur qilmishigha qarshi qattiq inkas qayturushqa chaqirimen."

U yene mehmud qeshqeri heykilining ghayib qilghanliqigha qarita yene munularni tekitlidi:

"Xitay hakimiyitining bu xil medeniyet qimmetlirimizge qaratqan hujumi yéngi bashlan'ghan emes. (Xitay xelq jumhuriyiti) sherqiy türkistanni ishghal qilghandin buyan izchil halda Uyghur milliy medeniyitige hujum qilip, Uyghur xelqining milliy tarixi, milliy medeniyiti we ejdadliri bilen bolghan munasiwitini üzüp tashlashqa urunup keldi. Xitay hakimiyiti nöwette Uyghurlarning kimlikini tüp yiltizidin yulup tashlashqa urunuwatidu."

U buning Uyghur we türk kimlikini Uyghur jem'iyitidin pütünley süpürüp tashlashtek "Xitay medeniyet qirghinchiliq suyiqesti" ning türk dunyasigha körsitishke tégishlik muhim pakiti ikenlikini tekitlep, mundaq dédi:

"Uyghur ana til oqutushning mekteplerdin cheklinishi, (xitayning zor kölemlik tutqunida) alimlirimizning nabut qilinishi, yüzligen dangliq Uyghur ziyaliylirining türmilerge we lagérlargha tashlinishi, shundaqla minglighan meschitlirimizning, tarixiy imaret we mazarlirimizning chéqip buzuwétilishi, emdi mushundaq dangliq tarixiy shexislirimizning heykellirning arqa-arqidin chéqilishi, xitay hakimiyitining Uyghur xelqige qaratqan chong süyiqestining uchuq pakitliridur."

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat bölümining diréktori héniri shajiwiski ilgiri qeshqerde 3 yildin artuq turup tetqiqat we öginishte bolghan. U hem Uyghur élining weziyiti heqqide mexsus tetqiqatlar élip bériwatqan tetqiqatchidur. Biz uningdin mehmud qeshqeri heykilining yoq qilinishi Uyghur élidiki medeniyet qirghinchiliqining qaysi derijige yetkenlikini körsitidighanliqini sorighinimizda, u mundaq jawab berdi:

"Shexsiy nuqtidin éytqanda, bu heykelning yoqap ketkenlikini körüp bek ümidsizlendim we qayghurdum. Bolupmu men opaldiki mehmud qeshqerining heykilini yaxshi bilettim. Men ilgiri u orun'gha dostlirim bilen, yeni qeshqer pédagogika institutidiki oqughuchilirim bilen ziyaret qilip bérip turattim. U heykel we mazarliq Uyghurlarning tarix we medeniyitini öz közi bilen körüp öginidighan muhim yadikarliq orni idi."

U yene sözini konkrétlashturup, mundaq dédi:

"Mehmud qeshqeri qatarliq Uyghurlarning tarixiy shexislirige atap tilen'gen heykellirining éliwétilishi rayondiki meschit, mazar we qebristanliqlarning chéqilidighanliqi toghrisidiki köpligen höjjetlerdin kéyin otturigha chiqiwatidu. Bu heykellerning buzulushi we ghayib qilinishi ashu weziyet tereqqiyatning dawamlishishidur. Chünki bizning bu yerde körüshke qadir bolalighinimiz peqet Uyghur medeniyiti we tarixining körünerlik amillirining yoqitilishi xalas. (Xitay) Uyghurlarning öz zémini we ularning bu tupraq bilen bolghan baghlinishini yoqitishqa urunuwatidu."

U buni 20-esirde ötken mustebit we fashistik hakimiyetlerning bashqa milletlerge qarita élip barghan basturushlirigha sélishturdi hemde tarixta bashqa milletlerge qilin'ghan irqiy we medeniyet qirghinchiliqi hadisilirining oxshash usulda körülgenliki shundaqla bularning xitayning nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqan qirghinchiliqlirin'gha tamamen oxshishidighanliqini tekitlep ötti:

"Bizge melum bolghandek, bir milletning serxillirini közdin yoqitip, shu milletlerning ilim sahesini tazilash irqiy qirghinchiliqining bir basquchidur. Ötmüshtiki sabiq sowét ittipaqi yaki natsistlar gérmaniyesi we yaki herqandaq irqiy qirghinchiliq qilghan hakimiyetler irqiy qirghinchiliqini özi yoqatmaqchi bolghan milletning puqralirini qirish bilenla qalmay, belki ularning medeniyet asasliri, tarixi nemuniliri hem ilim sahesige hujum qilish bilen bashlidi. Men bu körülüwatqan weziyet tereqqiyatidin (dunyani) agahlandurimen."

Qalghan yoq qilin'ghan ikki heykelmu Uyghur tarixida ötken meshhur Uyghur alimlargha atap tiklen'gen heykeller idi. Heykelliri éliwétilgen Uyghur alimliridin ghazibay we hüseyinxan ekber tejelli 2000 nechche yüz yildin artuq tarixqa ige Uyghur tébabet ilmining pishwaliri we kéyinkilerge yetküzgüchiliridur.

Burunqi xewerlirimizde bérilgen ghazibay heqqidiki menbelerde körsitilishiche, miladi 1200-yilliri hindistanda neshr qilin'ghan "Hediqetul eqalim" (her qaysi eller tezkirisi) dégen qamusta ghazibay heqqide mundaq melumatlar yézilghan iken:

"Tarim yayliqidiki ghazibay qedimki xoten da'irisidiki nurghun dorilarni yekünlep, 312 maddiliq bir dora qamusi yazghan. Buningdin xewer tapqan yunanliq alim eplaton öz shagirtlirini uning aldigha ewetken. Ular nechche ming xil öt-chöp dorilarning tarim wadisining hemmila yérini qaplighanliqini körgen. Ular ghazibayning qamusini körüp, uning ilmige apirin oqughan. Uning bu eserni az dégende miladidin 350 yillar ilgiri yézilghan dep qarashqa bolidiken."

Hüseyinxan tejelli we uninggha atap tiklen'gen heykel heqqide 2016-yili xitayda chiqidighan "Xelq tori" ning Uyghurche sehipiside mexsus xewer bérilgen bolup, uningda mundaq déyilgen:

Xelq tori Uyghurche qanilining 9-awghust béyjingdin bergen télégrammisi: qaghiliq nahiyelik Uyghur tébabetchilik doxturxanisi 78ming yüen meblegh salghan, heykeltirash ebeydulla mehmud layihiligen, Uyghur tébabetchilikidiki ulugh alim, sha'ir tejelliyning heykili bu doxturxana qorusi ichide qed kötürdi.

Uyghur tébabetchilikidiki ulugh alim, sha'ir tejelli 1856-yili qaghiliq nahiyisining zunglang yéza aybagh kentide élim ehli, mahir téwip qutbidin shah hezret a'iliside dunyagha kelgen. U baliliq chaghlirida atisi bilen se'udi erebistan'gha hej qilishqa bérip, shu jayda bashlan'ghuch melumatigha ige bolghandin kéyin, atisi uni hindistan'gha élip kélip "Déhli daril'ulum" da oqughandin kéyin, iranning ispihan darilfununi we afghanistanning "Kabul darilfununi" da köp tereplerdin bilim tehsil qilghan. Sha'ir bir qanche yilliq oqush hayatida dunyawi muhim penlerdin tilshunasliq, tarix, logika, tebi'et, astronomiye, ximiye, tébabet, matématika qatarliq penlerde kishini heyran qaldurarliq derijide aliy maharetke ige bolghan.

Xitay hökümitining 2016-yildin bashlighan Uyghur élidiki meschit we mazarliqlarni chéqish dolquni we shuningdin kéyin chiqip tüzlen'gen minglighan meschitler heqqidiki delil-ispatlarni radiyomiz teripidin üzlüksiz xewer qilip kéliniwatqan idi. Bu heqqidiki eng deslepki chong hejimlik doklat 2019-yili Uyghur kishilik hoquq qurulushi teripidin élan qilin'ghan bolsa, 2020-yili awstraliye istratégiyilik tetqiqat instituti bu heqte yene bir chong hejimlik doklat élan qilghan idi. Mezkur ikki doklatta yéqinqi mezgilde Uyghur élide chéqilghan we buzulghan meschit hem mazarliqlar sanining 15 ming ghiche yaki uningdin köplüki otturigha quyulghan.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi, kanada, en'gliye we firansiye qatarliq döletler shundaqla köpligen xelq'araliq chong taratqular bu doklat we xewerlerni asas qilip, xitay hökümitining Uyghurlargha qarshi medeniyet qirghinchiliqi yürgüzüwatqanliqini otturigha quyup kelmekte. Mezkur heykellerning éliwétilishi xitayning Uyghur kimliki we tarixini üchürishdek medeniyet qirghinchiliqining yenimu ilgirilep ashkarilinishi hésablinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet