Мутәхәссисләр: уйғур қирғинчилиқиниң юқури пәллиси вә буниңға қарши тәдбирләр

Мухбиримиз әзиз
2021-09-03
Share
Мутәхәссисләр: уйғур қирғинчилиқиниң юқури пәллиси вә буниңға қарши тәдбирләр Әнглийәдики нйо-касл университети саһибханлиқида 1-сентәбирдин башлап чақирилған уйғур қирғинчилиқи һәққидики хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғининиң 3-күнидин бир көрүнүш. 2021-Йили 11-сентәбир.
Social Media

Әнглийәдики нйо-касл ( "йеңи қәлә" ) университети саһибханлиқида 1-сентәбирдин башлап чақирилған уйғур қирғинчилиқи һәққидики хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғининиң кейинки муһакимә басқучлирида алимлар вә мутәхәсиссләр нуқтилиқ қилип нөвәттики уйғур қирғинчилиқиниң омуми йүзлиниши һәмдә хәлқараниң бу тарихий һадисигә қарши немиләрни қилалиши һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

"кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати" хитай ишлири бөлүминиң директори софи ричардсон ханим хитай һөкүмитиниң уйғур қирғинчилиқини иҗра қилиштики йетәкчи нәзәрийиси һәққидә сөз қилди. У хитай даирилириниң өзлири елан қилған рәсмий һөҗҗәтләрдин нәқил алған һалда уларниң "терорчиларниң нәсәбини қирқип ташлаш, йилтизини кесип ташлаш" дегән бир муһим йетәкчи идийисиниң нөвәттә уйғур қирғинчилиқида әң кәң дәриҗидә тәдбиқлиниватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. Нөвәттә хитай һөкүмити "терорлуқ" билән бағлаватқан һадисиләрниң бири уйғурлардики диний өрп-адәтләр билән бағлинишлиқ болған барлиқ шәйиләр болуп, хитай һөкүмити ейтиватқан терорлуқ билән хәлқарадики терорлуқ тәбири оттурисида ғайәт зор пәрқ мәвҗут икән. Әмма "нәсәбини вә йилтизини қирқиш" һәққидики бу көрсәтмә нөвәттә уйғурларниң нопус санини сүни усулда кемәйтиш вә туғут нисбитини әң төвән чәккә чүшүрүштә өз ипадисини тапмақта икән.

Бу һәқтики тәпсилий мәлуматларни вашингтон шәһридики "комунизим қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси, доктур адрян зенз йиғин әһлигә җанлиқ баян қилип бәрди. У хитай һөкүмитиниң өткән бирнәччә йилда уйғур нопусини көпийиштин чәкләш үчүн уйғур қиз-чоканлириға туғут чәкләш тәдбирлирини омумийүзлүк иҗра қилғанлиқи, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур дияриға хитай көчмәнлирини зор санда йөткәш билән биргә уйғур нопусини көпийиштин чәкләп, мушу арқилиқ өзлириниң асмилатсийә нишаниға йәтмәкчи болуватқанлиқини, әгәр әһвал мушу йосунда давам қилса 2040-йилиға барғичә болған кәлгүси 20 йилда аз дегәндиму төт милйондин артуқ уйғур нопусиниң кемийидиғанлиқини сөзләп өтти. Шу қатарда сөз алған "‍уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати" ниң хадими елис андерсон вә чех пәнләр академийисиниң тәтқиқатчиси өндре климиш (өткүр) хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики ирқий қирғинчилиқиға йошурунған мәқсәдләр һәмдә униң ипадилиниши һәққидә сөз қилди. Болупму җорҗ вашингтон университетиниң профессори шан робертс хитай һөкүмитиниң уйғурларни дөләтниң дүшмини дәп қарап туруп нөвәттики "уйғурларға қарши уруш" шәклидә уйғурларни бастуриватқанлиқини шәрһиләп өтти.

Муһакимә йиғининиң иккини күнидики йәнә бир муһим тема өткәнки мәзгилләрдә көрүлгән ирқий қирғинчилиқ паҗиәлиридин елинған савақлар болди. Болупму иккинчи дуня уруши мәзгилидә көрүлгән йәһудийлар қирғинчилиқидин кейин "әмди қайтиланмайду" дегән тарихий шоар оттуриға қоюлған болсиму йәнила бир қатар қирғинчилиқ һадисилириниң боснийә, берма қатарлиқ җайларда көрүлгәнлики, әмдиликтә униң техиму юқури пәллисиниң уйғур диярида барлиққа кәлгәнлики, шундақ туруқлуқ хәлқара дипломатийә саһәсниң уйғурларни әмәс, әксичә уйғурларни қирғин қиливатқан хитай һөкүмитини қоллаватқанлиқи йиғин әһлини қизғин бир мәйдан муназиригә башлап кирди. Әнглийә парламентиниң әзалиридин нусрәт ғәни вә стефан киннок, әнглийә парламенти ташқи ишлар комитетиниң рәиси том тугендат қатарлиқлар бу мәсилә һәққидә алаһидә пикир қилип уйғур қирғинчилиқиниң әнглийә парламентида тонуштурулуш әһвалидин мәлуматлар бәрди. Шундақла әнглийә һөкүмити вә башқа һөкүмәтләрниңму бу хил ашкара қирғинчилиққа көз юмушиға болмайдиғанлиқини, буниң үчүн хитай һөкүмитиниң қирғинчилиқ қилмишлирини чәкләйдиған тәдбирләрни елиши лазимлиқини тәкитлиди.

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики ирқий қирғинчилиқини чәкләш үчүн хәлқара җәмийәтниң қандақ тәдбирләрни алалиши тоғрисидики мәсилиләр муһакимә йиғининиң үчинчи күнидики муһим темилардин болди. Болупму уйғур дияридики қирғинчилиқниң аллиқачан колликтип шәкил алған мәҗбурий әмгәккә тәрәққи қилип болғанлиқидәк реаллиқни көздә тутуп, һәрқайси алимлар вә мутәхәсисләр охшимиған саһәниң уйғур қирғинчилиқи мәсилисидә ‍өзигә тегишлик мәҗбурийәтни ада қилишниң муһимлиқини алаһидә тәкитлиди. Шаффийлд халлам университетиниң профессори лавра мурфий бу һәқтә сөз қилип, һәрқайси дуняви ширкәтләрниң уйғур дияридики мәҗбурий әмгәктин хәвәрдар болуп туруқлуқ давамлиқ һалда бу хил мәҗбурий әмгәккә четишлиқ тәминат зәнҗири билән сода қилиш қилмишини чәкләшниң муһимлиқини оттуриға қойди. Лондон университетиниң профессори рәйчил харрис ханим болса нөвәттики уйғур қирғинчилиқи җәрянида уйғур мәдәнийити вә мәдәнийәт мираслириниң вәйран қилиниватқанлиқини мисал қилип туруп бирләшкән дөләтләр тәшкилати қармиқидики "маарип, илим-пән вә мәдәнийәт комитети" ниң бу хил бузғунчилиқни әйибләш вә уни чәкләштә тегишлик мәҗбурийитини ада қилиши лазимлиқини көрсәтти. Сассекс университитиниң тәтқиқатчиси җеймис мәкмуррай болса дуняниң һәрқайси җайлиридики университетларниң уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиққа өзигә тегишлик рәвиштә инкас қайтуриши һәмдә адаләтни һемайә қилиши лазимлиқини көрсәтти.

Бу күнки йәнә бир муһим тема хитай һөкүмити иҗра қиливатқан ирқий қирғинчилиқни хәлқара сотқа елип чиқиш һәмдә мушу арқилиқ хитай һөкүмитиниң җавабкарлиқини сүрүштә қилиш мәсилиси болди. Лондондики хәлқааралиқ адвукатлардин родней диксон вә нйо йорк университети қанун иниституниң профессори җеймис голдстон бу һәқтики әһвалларни тонуштуруп, хәлқара қанун системиси арқилиқ хитай һөкүмитини чәкләштики бир қисим тәдбирләрни тонуштурди.

Йиғинниң ахирқи муһакимә басқучлирида америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң муавин рәиси нурий түркәл вә "уйғур һәркити" тәшкилатиниң рәиси рошән аббас айрим-айрим сөз қилип нөвәттики уйғур қирғинчилиқиниң әң йеңи тәрәққияти, шуниңдәк америка һөкүмити бу мәсилә бойичә әмәлгә ашуруши мумкин болған қануний таллаш чарилири һәққидә өз қарашлирини баян қилди. Йиғинниң йепилиш нутқи үчүн америкидики шималий каролина университетиниң профессори, "қирғинчилиқ тәтқиқати" журнилиниң баш муһәррири дирк мосес тәклип қилинған иди. У өзиниң "қирғинчилиқ дипломатийәси" һәққидики нутқида уйғур қирғинчилиқиниң хәлқара дипломатийә саһәсидә пәйда қилған өзгиришләр, шуниңдәк хәлқара дипломатийә саһәсидә уйғур қирғинчилиқини мәркәз қилған һалда хитай һөкүмитигә қарши бирликсәп һасил қилишниң муһимлиқини сөзләп өтти.

Мәлум болушичә, бу қетимқи йиғинда оттуриға чүшкән пикирләр систимилиқ һалда рәтләп чиқилғандин кейин һәрқайси саһәдики алимларниң баянлири вә мунасивәтлик испатлар билән бирликтә һәрқайси һөкүмәтләргә йоллап берилидикән. Буниң тәсиридин техиму көп дөләтләрниң уйғур қирғинчилиқи һәққидә мунасивәтлик тәдбирләрни елишиға түрткә болуши үмид қилинмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт