Xelq'araliq musteqil tetqiqatchilar: "Xitay irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi boyiche jawabkarliqqa tartilishi kérek"

Muxbirimiz irade
2021-03-09
Share
Xelq'araliq musteqil tetqiqatchilar: Washin'gtondiki "Nyulayn istratégiyisi we siyaset tetqiqat merkizi" teripidin élan qilin'ghan, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan heriketlirining irqiy qirghinchiliq ikenliki bildürülgen doklat. 2021-Yili 9-mart.
newlinesinstitute.org

Xelq'araliq qanun, irqiy qirghinchiliq, xitayning étnik siyasiti we Uyghur tetqiqati qatarliq sahelerde étirap qilin'ghan 50 tin artuq musteqil tetqiqatchilar birlikte ep barghan tekshürüsh netijiside Doklat Élan qilip, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan heriketlirining irqiy qirghinchiliq ikenlikini we uning birleshken döletler teshkilatining irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisidiki her bir belgilimige ayrim-ayrim halda xilapliqini bildürdi.

9-Mart seyshenbe küni, washin'gitondiki "Nyulayn istratégiyesi we siyaset tetqiqat merkizi" teripidin élan qilin'ghan DoklatTa "Xitay xelq jumhuriyiti, 1948-yili imzalan'ghan 'irqiy qirghinchiliqning aldini élish we uni jazalash ehdinamisi' gha (qisqiche irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi) xilap halda Uyghurlargha qarita élip barghan irqiy qirghinchiliqning jawabkarliqni öz üstige élishi lazim" déyildi. Doklatta mundaq déyilgen: "Yuqirida tilgha élin'ghan irqiy qirghinchiliqni sadir qilghan kishiler we orunlarning hemmisi dölet emeldarliri yaki hökümet organliri bolup, ularning döletning ünümlük kontrolluqi astida'élip bériwatqanliri 'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi' ning 2-maddisida sherhilen'gendek, xitayning Uyghurlarni yoq qilish gherizini éniq yorutup béridu. Shunglashqa ushbu doklat xitayning qilmishlirini 'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi' gha xilap we xitayni Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitining jawabkari dep xulase chiqardi."

Uningda körsitilishiche, "Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi" ning 2-maddisidiki belgilimige asasen, irqiy qirghinchiliq jinayiti 'ajiz we qoghdilishqa tégishlik topluqqa tewe bolghan kishilerni pütünley yaki qismen halda qesten yoqitish niyiti' ni körsitidu. "Yoqitish niyiti" déyish üchün éniq bir yol yoruqning bolushi bihajet. 'yoqitish niyiti' shu döletke tewe bolghan obyéktip pakitlarni toplash arqiliq yekünlinidu. Bu pakitlar logikiliq tertip boyiche hökümetning resmiy bayanatliri, omumiy pilani, döletning siyaset qanunliri, siyasetni yürgüzüsh shekli we tekrarlan'ghan buzghunchiliq heriketlirini öz'ichige alidu we bu'amillar u topluqtiki kishilerning qismen yaki pütünley yoqilishini keltürüp chiqiridu.

"Nyulayn istratégiyesi we siyaset tetqiqat merkizi" ning alahide heriketler diréktori we bu doklatning yazghuchilirining biri bolghan doktor azim ibrahim radiyomizgha qilghan sözide xitayning irqiy qirghinchiliq bilen shughulliniwatqanliqini ispatlaydighan pakitlar intayin köp, dédi. U mundaq dédi:

"Mutexessislirimiz tetqiq qilghan pakitlar xitay hökümitining Uyghurlarni, Uyghur milliy kimlikini yoqitishtin ibaret meqset bilen heriket qilghanliqini éniq körsitip béridu. Xitay hökümiti irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisidiki nurghun maddilargha xilap heriket qilghan."

DoklatTa xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan yoqitish xaraktérlik heriket pilani töwendiki asasiy noqtilargha yighinchaqlan'ghan bolup, ular: yuqiri qatlamning meqsetlik buyruqi we omumiy pilani, döletning omumyüzlük siyasiti, siyaset yürgüzüsh shekli we tekrarlan'ghan buzghunchiliq heriketliri, Uyghur a'ililirige orunlishish buyruqi, 2017-yilida bashlan'ghan keng kölemlik tutqun qilish herikiti, keng kölemlik tughutning aldini élish istratégiyesi, Uyghur balilirini dölet igilikidiki orunlargha mejburiy yötkesh, Uyghurlarning özkimliki, mehelle we a'ile hayatini yoq qilish, ziyaliylar we jama'et erbablirini nuqtiliq zerbe bérish nishani qilish qatarliqlardin ibaret.

DoklatNi teyyarlashqa qatnashqan mutexessisler "Xitayning rayondiki Uyghurlargha qaratqan siyasiti we siyasetning yürgüzülüshige omumiy jehettin qarash kérek. Yuqiridiki bu siyasetlerning Uyghurlarni qismen yaki pütünley yoqitishni meqset qilghanliqi ochuq ashkara körünüp turidu." dep eskertken.

Uningda éytilishiche, "'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi' da körsitilgen qilmishlarning herqandaq biri irqiy qirghinchiliq hökümini étirap qilidighan bolup, bu doklatta körsitilgen delil-pakitlar, Uyghurlargha yürgüzülgen irqiy qirghinchiliqning, "Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi" ning 2-maddisining (a) din (e) giche bolghan her bir tarmaq maddisigha xilap ikenlikini ispatlap béreleydiken. Bu maddilar "(a) Topluqqa tewe ezalarni öltürüsh, (b) topluq ezalirini jismaniy we rohiy jehettin éghir zeximlendürüsh, (c) topluqning turmush muhitigha qesten zerbe bérish arqiliq jismaniy jehettin qismen yaki pütünley buzghunchiliq qilish, (d) topluq ichide tughutning aldini élishni meqset qilghan tedbirlerni zorlap téngish, (e) melum topluqgha tewe balilarni mejburiy halda bashqa topluqning ezasigha aylandurush" tin ibaret bolup, mutexessisler bularning herbiri üchün nurghun yéterlik pakitlarni körsetken.

'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi' 1948-yili yolgha qoyulghandin buyan, irqiy qirghinchiliq jinayiti bilen eyiblen'genlerning köpinchisi b d t teripidin teshkillen'gen xelq'ara jinayi ishlar sotida yaki dölet sotlirida eyiblen'gen iken. Emma xelq'ara jinayi ishlar sotining qurulushi b d t xewpsizlik kéngishining testiqini telep qilghanliqtin, xewpsizlik kéngishi ezasi bolghan xitayning Uyghurlar heqqide sot qurulushini ret qilishi éniq iken.

Doktor azim ibrahim bundaq bir shara'itta "'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi'ge qol qoyghan bashqa 150 dölet xitayning irqiy qirghinchiliqigha qarshi heriket qilishi kérek, deydu. U mundaq dédi: "Xitay 'irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi'ge imza qoyghan dölet. U birleshken döletler teshkilatining ezasi we shundaqla xewpsizlik kéngishining ezasi. Shunga bu yerde mes'uliyet bu ehdinamige qol qoyghan bashqa 150 döletning zimmisige chüshidu. Bu döletler choqum xitaygha qarshi heriketke ötüshi kérek. Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisining muhim yéri shuki, bu bir akadémiyelik munazire méxanizmi bolmastin belki irqiy qirghinchiliqning aldini élish méxanizmidur. Shunga ehdinamige qol qoyghan bashqa döletler xitay yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün meydan'gha chüshishi kérek."

Mezkur muhim doklatNing élan qilinish munasiwiti bilen amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bayanat élan qilip doklatta otturigha qoyulghan xulasini qarshi aldi. Mezkur qurulushning tashqi ishlargha mes'ul xadimi lu'isa giriw radiyomizgha qilghan sözide bu doklatni bösüsh xaraktérlik doklat, dep körsetti. U mundaq dédi:

"Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasetlirining meqsitining Uyghurlarni yoqitish ikenliki Uyghurlargha bashtin – axir éniq bolsimu, biraq xelq'ara jem'iyette taki bügün'giche uning meqsiti heqqide talash – tartishlar bolup kelgen. Biraq bu doklat arqiliq xitay hökümitining bügün'giche yürgüzgen siyasetliri we uning tesirlirining yighindisigha omumiy jehettin qarap chiqildi we uning meqsiti aydinglashturuldi. Xelq'ara jem'iyet Uyghurlarning dégenlirining toghriliqini delillidi. Bu seweblik bu doklatni bösüsh xaraktérlik, dep qarashqa bolidu."

Uyghur kishilik hoquq qurulushining körsitishiche, irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisining birinchi maddisida qol qoyghan döletlerning "Irqiy qirghinchiliqning aldini élish we jazalash" tin ibaret mes'uliyiti békitilgen bolup, döletler choqum wedisige emel qilishi kérekken.

Lu'isa giriw bu heqte mundaq dédi: "Mezkur ehdinamige qol qoyghan döletler üchün bu bir tallash emes, belki bir mejburiyet. Ular xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüshining aldini élishqa kech qaldi, biraq xitayni jazalashqa téxi kech emes. Bu xelq'araliq normlarni qoghdap qélish we xitaygha bésim ishlitishning birdin – bir yoli"

DoklatTa yene "Xitay hökümiti 2014-yildin bashlap, atalmish diniy esebiylerge zerbe bérish herikitini bashlighandin buyan, Uyghur élining herqaysi jaylirida alahazel 1400 din artuq lagér qurghan we bu orunlargha 1 milyondin 2 milyon'ghiche ademni solighan. Ular bu jaylarda sistémiliq qiyin-qistaqqa we insan qélipidin chiqqan mu'amilige uchrimaqta. Bu xil qiynashlar, lagér xadimliri we shundaqla hökümetning buyruqi boyiche Uyghur öylirige teqsim qilin'ghan xitay kadirlirining

Uyghurlargha basqunchiliq qilish, jinsiy parakendichilik sélish, xarlash we ochuq-ashkara haqaretlesh qatarliq wastilarni öz ichige alidu. . . Keng kölemlik tutqun qilish we hökümet ep barghan munasiwetlik pa'aliyetler, Uyghurlarning méngisini özgertish we méngisini "Pakiz yuyush" üchün layihilen'gen. Lagérgha tutup kétilish tehditi we jaza lagéri ichidiki teqlidiy sot jazasi, ashkara "Öz-özini tenqidlesh" we yalghuz qamap qoyulush qatarliq chékidin ashqan jismaniy we psixologiyelik qiynash usulliri, Uyghurlarning ‍özini öltürüwélishqa urunushini we ölüwélishini keltürüp chiqarghan" déyilgen.

Uningda yene, xitay hökümitining Uyghurlarning köpüshini tézgilinligenliki heqqidimu pakitliq melumat bérilip "Xitay hökümiti Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarda sistémiliq halda tughutning aldini élish heriketlirini kücheytti. Lagérlarda, bir tereptin Uyghur ayallirigha mejburiy halda üzük sélish, bala chüshürüsh we heyizni toxtitidighan okul we dorilarni ishlitish wasitiliri qollinilsa, yene bir tereptin bala yüzi köreleydighan Uyghur erliri nishan'gha élinip we tutqun qilinip, Uyghur nopusining köpiyishi tizgillendi. Bu chemberchas baghlan'ghan siyasetler tüpeyli, Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarda nopusning éshish sür'iti nölge yéqinlashmaqta" déyildi.

Yuqiridiki Bu doklat Bügün amérikadiki we dunyadiki tonulghan axbaratlarda xewer qilindi. Doklatning xulasisi bügün Uyghurche, xitayche, firansuzche, ispanche, erebche we in'glizche tillirida tarqitilip zor inkas qozghidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet