Неавми киколер: “уйғур қирғинчилиқиға қарши турушта техиму көп һәмкарлиққа моһтаҗмиз!”

Вашингтондин мухбиримиз әзиз вә шәһризад тәйярлиди
2024.03.25
irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-10 “йәһудийлар зор қирғинчилиқи хатирә музейи” да ечилған муһакимә йиғинида музей қармиқидики “қирғинчилиқниң алдини елиш мәркизи” ниң директори неавми киколер (Naomi Kikoler) ханим риясәтчилик қиливатиду. 2024-Йили 21-март, вашингтон
RFA/Shehrizad

Уйғур дияридики қирғинчилиқ һәр саһә мутәхәссислириниң, лагер шаһитлириниң вә ахбаратчиларниң көплигән тиришчанлиқлири бәдилигә көпләп билингәнлики мәлум. Һалбуки , хитай һөкүмитиниң түрлүк шәкилләрдә сахта учур тарқитиши, болупму 2023-йилидин башлап юқири пәллигә чиққан “шинҗаң һәққидики һекайиләрни яхши сөзләш” һәққидики тәшвиқат уруши түпәйлидин уйғур дияридики һаятниң “нормаллашқанлиқи” һәққидики тәсвирләр оттуриға чиқишқа башлиди.

Йеқинда вашингтон шәһиридики “йәһудийлар зор қирғинчилиқи хатирә музейи” да өткүзүлгән уйғур қирғинчилиқи темисидики муһакимә йиғинидин кейин мәзкур музейниң мәсуллиридин бири, шундақла униң қармиқидики “қирғинчилиқниң алдини елиш мәркизи” ниң директори неавми киколер ханим (Naomi Kikoler) радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилғанда бу саһәдә сақлиниватқан бир қатар мәсилиләр тоғрисида алаһидә тохтилип өтти.

Неавми ханимниң билдүрүшичә, нөвәттә бу қирғинчилиқ техичә давам қиливатқан болсиму, бу һәқтики аммиви чүшәнчә техи омумйүзлүк болуштин көп йирақ икән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду:

“биз үчүн елип ейтқанда ‛йәһудийлар зор қирғинчилиқи хатирә музейи‚ арқилиқ, өз авазимизни ашу хил мислисиз қабаһәтләрни баштин кәчүрүватқан бир хәлққә йәткүзүш бәкму муһим. Биз үчүн уйғурларниң дәрди йиллардин буян хизмәтлиримизниң мәркизий нуқтиси болуп кәлди. Чүнки уйғурлар өзлириниң диний етиқади вә миллий кимлики түпәйлидинла мушу хил биваситә зиянкәшликкә муптила болуватиду. Зиянкәшликниң бу дәриҗигә барғанлиқини көргинимиздә, җинайәтләрниң бу қәдәр ямрап кетиватқанлиқини билгинимиздә, инсанларниң бир-биригә қандақ муамилә қилиш лазимлиқиниму билмәс болуп кетиватқанлиқини һес қилип йетимиз. Шуңа биз бу хилдики паалийәтләрни өзимизниң уйғурларни қоллишимиз һәмдә улар билән бир сәптә туруватқанлиқимизни намаян қилишниң бир пурсити, дәп билимиз. Шундақла бу мунбәр арқилиқ, техиму көп зөрүр сөһбәтләргә йол ечишни үмид қилимиз, болупму сиясий саһәдикиләргә шундақ болсикән, дәймиз.”

Неавми ханимниң қаришичә, уйғурлар вә уйғур җәмийити һазирму бу зор қабаһәтниң дәрдини тартиватқан болуп, буниңға қарши елинған тәдбирләр хитай һөкүмитини көрүнәрлик дәриҗидә чәкләшкә қадир болалмайватиду . Һөкүмәтләр гәрчә бир қисим тиришчанлиқларни көрситиватқан болсиму, буниңда йәнә бәзи истратегийәлик қәдәмләрни елиш арқилиқ бу җәһәттики бошлуқни мәлум дәриҗидә толдуруш тамамән мумкин.

“мениңчә, бу йәрдә биз қилалайдиған нурғун ишлар бар. Һазир хитайниң тәһдитлиригә дуч келиватқан уйғур җамаитини қоғдап қелиш бу ишларниң әң муһими һесаблиниду. Бу хил дишварчилиқларни түгитиштә қоллиниш мумкин болған бәзи истратегийәләрни санап өтүш мумкин: бири, муһаҗирәттики уйғур җамаити дуч келиватқан тәһдитләр адәмни бәкму шүркәндүрүветиду. Бәзиләрниң хитайдики уруқ-туғқанлири тутқун қилинған , йәнә бир яқтин америка туприқида яшаватқан бир қисим уйғурлар хитайниң тәһдитлиригә дуч келиватиду. Америка тәрәп бу хилдики уйғурларни муһапизәт қилишқа тиришип бақса болиду. Йәнә алсақ, америка вә канада һөкүмәтлири уйғурларға сиясий панаһлиқ бериштә муһим қәдәмләрни алди, әмма биз техиму көп һөкүмәтләр билән сөзлишишимиз, шу арқилиқ хитайдин қечип чиқишқа қадир болалиған уйғурларға қандақ қилип бир хатирҗәм муһит яритип берәләйдиғанлиқимизни музакирә қилишимиз лазим. Йәнә бири, хитайниң җинайәтлирини һөҗҗәтләштүрүватқан тәшкилатларға әң зор дәриҗидә ярдәм беришимиз лазим. Буниңда ялғуз малийә вә техника җәһәттинла әмәс, йәнә бәзи мәхпий учурлар, җүмлидин сүний һәмраһ учурлири, истихбарат органлири топлиған учурлардин елан қилишқа болидиғанлири билән тәминләш арқилиқ хитай һөкүмити садир қиливатқан җинайәтләрниң һәқиқий маһийитини паш қилиш лазим. Бу ялғуз узун мәзгиллик тиришчанлиқ арқилиқ адаләтни җари қилдурушқила әмәс, башқа һөкүмәтләрни бу сәпкә җәлп қилип йүз бериватқан бу җинайәтләрни чәкләшкиму мәнпәәтлик болиду. ”

Уйғур қирғинчилиқи тоғрисида гәп болғанда хәлқара җәмийәттә изчил икки қутупқа бөлүнүш һадисиси мәвҗут. Бири, демократик әлләрдики адаләтни вә һәққанийәтни һимайә қилғучи күчләр болса, йәнә бир иқтисадий җәһәттә  хитай һөкүмитигә бағланған яки униңға беқинди болуп қалған дөләтләрдур. Бундақ әһвалда хәлқара җәмийәтниң роли бәкму муһим болуп, буни қандақ йетәкләш йәнила көплигән тиришчанлиқни тәләп қилиду.

“хәлқара җәмийәт һәрқачан уйғур җамаити дуч келиватқан мәсилиләрни һәл қилиш вә уйғурларни қоғдап қелишта интайин зөрүр. Әпсуски, хитай һазир ачқучлуқ болған һөкүмәтләр билән мунасивәт қуруш арқилиқ әмәлийәттә бу һөкүмәтләрни уйғурларни қоғдаш мәсилисидә дурус иш қилиштин өзлирини тартидиған қилип қойди. Паҗиәлик йери шуки, биз билән иттипақдаш болалайдиған нурғун дөләтләр һазир ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулуши арқилиқ хитай билән болидиған содиға дүм чүшти. Йәнә бир паҗиәлик әһвал шуки, ‛ислам һәмкарлиқ тәшкилати‚ ға әза болған нурғун дөләтләрму бу ишларда шундақ қиливатиду. Уйғурлар һазир ялғуз миллий кимлики үчүнла әмәс, йәнә диний кимлики үчүнму зиянкәшликкә учраватқанда бу дөләтләр буниңға һесдашлиқ қилиши керәк иди. Шуңа уйғурларни қоғдаш җәһәттинму биз ислам дунясидин техиму көп сандики чуқан вә бесимларниң оттуриға чиқишиға моһтаҗ болмақтимиз. ”

Неавми ханим башчилиқидики мутәхәссисләр йиллардин буян бу саһәдә көплигән хизмәтләрни қилип келиватқан болуп, у өз хизмитидин толиму пәхирлиниду. Шуниңдәк бу саһәдә иш қиливатқан техиму көп кишиләр билән һәмкарлишип техиму көп нәтиҗиләрни қолға кәлтүрүшни үмид қилиду. Униң қаришичә, буниң үчүн бәзи истратегийәлик усулларни қоллиниш һелиһәм мумкин.

“уйғур җамаитиниң бу саһәдики тиришчанлиқиға бәкла һәвисим келиду. Шиҗаәтлик ахбаратчиларниң йүз бериватқан бу қабаһәтләрни паш қилиштики ғәйритини уйғур һемайигәрликиниң бир муһим алаһидилики, дейиш мумкин. Бу һәқтики сот коллегийәси, болупму әнглийә соти уйғурлар дуч келиватқан қабаһәтләрни йорутуп бәрди һәмдә бу җәһәттә дуняниң зор дәриҗидә диққитини қозғиди. Уйғур җамаитиниң дөләт мәҗлиси вә дунядики парламентлар ара йол меңиши, болупму авам вә кеңәш палаталиридин иттипақдаш издәп қанунларни оттуриға чиқириш, шуниңдәк америка сода саһәсини уйғур мәҗбурий әмгикидин нери болушқа дәвәт қилишлиридин бәк сөйүндүм. Бу һәқиқәтәнму қалтис бир иш. Мушу хилдики җинайәтләр йүз бәргәндә башқа хәлқләр һечқачан бундақ ишларни қилип бақмиған. Бу америка сода саһәсиниңму алди-кәйнини ойлишип туруп иш қилишиға бесим болуватиду. Хитай һөкүмити һазир буниңға қарши чарә-тәдбирләрни оттуриға чиқириватқанда бизму ‛ундақ қазанға мундақ чөмүч‚ шәклидә техиму көп тәкшүрүш һалқилирини бекитип тәминләш зәнҗирлирини назарәт қилишимиз, америка сода саһәсиниң қилмиш-әтмишлиригә техиму чоң нәзәрдә қаришимиз лазим. Бу җәһәттә техиму көп қанун лайиһәлириниң оттуриға чиқишини, шу арқилиқ америка, канада вә явропа технологийә саһәсидики тәтқиқат вә лайиһәләш ишлирини назарәт қилишни, бу техникиларниң уйғурларни назарәт қилиши, уларға һуҗум қилиши вә зиянкәшлик қилишиға хизмәт қилмаслиқиға кепиллик қилишни үмид қилимән. Мениңчә уйғур җамаити бу җәһәттә көплигән үнүмлүк истратегийәләрни қоллинип бақти. Шуңа һазир мәсулийәт уйғур җамаитиниң йәлкисидә әмәс. Әксичә мушу ишларни аңлиған һәмдә бу һәқтә аз-тола иш қилип берәләйдиған һәммила кишиниң зиммисидә. ”

Түрлүк учур йоллири уйғур дияридики зулум вә қирғинчилиқниң “көрүнмәс” шәкилдә изчил давам қиливатқанлиқини көрситиватқан болуп, хитай һөкүмити иҗра қиливатқан қабаһәтләрни чәкләш вә уни тосушта “йүк еғир, мәнзил узақ” болуватқанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.