Mejburiy emgektiki Uyghurlar we rayonlar ara yötkiliwatqan ishchilar qoshuni

Muxbirimiz eziz
2021-03-03
Share
lager-zens-zen-bdt.jpg Uyghur mesilisi boyiche xelq'aragha tonulghan mutexessis adr'an zénz ependi jaza lagérliri toghrisida doklat bermekte. 2018-Yili 18-séntebir, jenwe.
REUTERS

Uyghur diyaridiki mejburiy emgek heqqide köpligen uchurlar melum boluwatqan bolsimu bularning nöwettiki türlük siyasiy tedbirler bilen qaysi derijide baghlinishliq ikenliki, shuningdek buning Uyghurlarning kelgüsi mewjutluqi üchün némilerdin bisharet béridighanliqi heqqide bir sistémiliq xulase chiqirilmay turiwatqan idi. Washin'gton shehridiki komunizim qurbanliri xatire fondining tetqiqatchisi doktur adryan zénizning 2-mart küni "Jéymis tawn fondi" ning tor bétide élan qilin'ghan bu heqtiki mexsus doklati ene shu xil boshluqni toldurup, bu heqtiki mesililerni yene bir qétim jiddiy halda her sahening diqqitige sundi.

Doklatta aldi bilen yéqinqi mezgillerde tarqitilghan xitay hökümitining resmiy we gheyri resmiy höjjetliri asasida Uyghur diyaridiki mejburiy emgekning mahiyiti hemde minglighan sandiki Uyghur yashlirining "Oshuqche emgek küchlirini ishqa orunlashturush", "Namratliqtin qutuldurush" dégendek namlarda herqaysi rayonlargha yötkeshning xitay döliti sistimiliq halda ijra qiliwatqan dölet siyasiti ikenliki alahide tekitlendi. Bolupmu xitay hökümitining bu usulda Uyghurlarni öz yurtidin köchürüp chiqish arqiliq asmilatsiye qilishqa téximu keng yol échish hemde Uyghur nopusining omumiy zichliq nisbitini töwenlitishke uruniwatqanliqi tepsili sherhilendi.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki mejburiy emgek hemde emgek küchini mejburiy yötkesh tedbirliri asasen xitay hökümiti biwaste arqa tirek boluwatqan ikki türlük menbeni asas qilmaqta iken. Buning biri, Uyghur diyaridiki ghayet zor kölemlik tutqun we siyasiy basturush jeryanida milyonlap lagirlargha qamalghan tutqunlar atalmish "Oqush püttürüsh" ölchimige yetkende, yeni ulardiki "Esebiylik" idiyiliri tügigende a'ilisige yaki jem'iyetke qayturulmastin shu lagérlargha anche yiraq bolmighan jaylardiki zawutlargha ishchiliqqa yötkelmekte iken. Yene biri bolsa "Oshuqche emgek küchi" dep atiliwatqan déhqan yashlirini paxta térish dégendek pesillik emgeklerge sélish hemde ghayet zor kölemde xitay ölkilirige yötkep, zawutlarda erzan bahaliq emgek küchi qilip ishlitish bolmaqta iken.

Yéqinqi mezgillerde xitay hökümiti ghayet zor maddiy küch serp qilish bedilige "Shinjangda héchqandaq mejburiy emgek hadisisi mewjut emes" dégen mezmunda köplep teshwiqat urushi qozghimaqta iken. Minglighan ishsiz déhqan yashliri xitay hökümitining "Kespiy terbyelesh", "Xizmetke tizimlash" dégen namlarda ishqa orunlashqan bolsimu bularning hemmisi emiliyette ashu yashlarning iradisige xilap halda mejburlash arqiliq ishqa ashmaqta iken. Mezkur doklatta xelq'ara emgek teshkilatining nizamnamisidiki belgilimiler asasida Uyghur déhqan yashlirining özliri xalimighan ehwalda xitay zawutlirida ishleshke mejburlinishi, buni ret qilghanlarning lagérgha qamilishtek türlük jazalargha mehkum bolidighanliqi dégenlerning emiliyette "Mejburiy emgek" ni shekillendüridighanliqi toluq eks ettürülgen. Bolupmu xitay hökümitining bu heqtiki alaqidar höjjetliri del mushu xil "Emgekke orunlashturushqa boysunmighanlarning jazalinidighanliqi" heqqidiki köpligen maddilarni öz ichige alidiken. Del ene shu sewebtin 2017-yili Uyghur déhqanliri arisidiki "Ray sinash" ta déhqan yashlarning bu xildiki yötkep ishqa orunlashturushqa nisbeten "Qet'i xalimasliq" tek omumi pozitsiyesi 2020-yiligha kelgende "Hemmeylenning eng chong arzusi" sheklide otturigha chiqqan.

Aptor bu qétimqi doklatta alahide misal teriqiside paydilan'ghan bir muhim höjjet "Xoten rayonidiki Uyghur emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush hemde namratliqtin qutuldurush heqqidiki xizmet doklati" bolup, buni xitayning nenjing uniwérsitéti qarmiqidiki iqtisad tetqiqat merkizi 2020-yili teyyarlap chiqqan. Emma bu doklat torda élan qilinip uzun ötmeyla öchüriwétilgen. Nenjing uniwérsitétining bu doklatida körsitilishiche, nöwettiki Uyghurlarni zor kölemde yötkep ishqa orunlashturush "Shirketlerning emgek tennerqini töwenlitishtiki eng ünümlük usul" dep sherhilen'gen. Yene kélip uningdiki "Uyghurlarning yillardin buyan pilanliq tughutqa boysunmighanliqi axirida köpligen éshinche emgek küchlirining peyda bolushigha seweb bolghan. Bu oshuqche emgek küchliri bolsa nöwettiki ijtima'iy tertipning muqimliqi üchün zor tehdit peyda qilidu. Shunga buni xelq'aragha bek daghdugha qilip yürmestin tézdin ijra qilish lazim" dégen qurlar xitay hökümitining nöwettiki Uyghur yashlirini xitay ölkilirige yötkep ishqa orunlashturush herkitining heqiqi meqsidini ipadilep béridiken. Bolupmu xitay hökümitining 220 mingdin artuq Uyghur yashlirini ghayet zor kölemde xitay ölkilirige yötkep ishqa orunlashturush bilen birge "2022-Yiligha barghanda az dégende üch yüz ming xitay köchmenni jenubiy shinjanggha yerleshtürüsh, shu arqiliq nopus süpitini yaxshilash lazim" dégen körsetmisi xitay hökümitining Uyghur nopusini shalanglitish urunishini ashkara teshwiq qilishi hésaplinidiken. Aptor mushu ehwallargha asasen "Nöwette az dégendimu bir milyon alte yüz ming déhqan nopusi 'oshuqche emgek küchliri' dégen namda mejburiy yötkilish xewpige duch kelmekte" dep körsitidu.

Aptor mushu ehwallarni tepsiliy analiz qilip chiqqandin kéyin "Yötkep ishqa orunlashturush, tughutni cheklesh we lagirlargha qamash mahiyette bir-birige chétishliq ‍üch bulung hasil qilghan halda xitay hökümitining Uyghurlar diyaridiki ijtima'iy qayta qurup chiqish qurulushini emelge ashurushqa xizmet qilidu. Shuning bilen birge bu hadise xitay hökümitining medeniyet qirghinchiliqi we nopus qirghinchiliqining ayrilmas terkiwi qismi. Téximu muhimi mushuning özi xitay hökümitining yene bir 'insaniyetke qarshi jinayiti' hésaplinidu," dep xulase chiqiridu.

"Jéymis tawn fondi" 73 betlik mezkur doklatni élan qilghandin kéyin herqaysi sahening küchlük diqqitini qozghidi. Amérika tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisi radiyomizning bu heqtiki so'aligha élxet arqiliq jawap qayturup amérika tashqi ishlar ministirliqi hemde amérika hökümitining Uyghur diyaridiki mejburiy emgekni eng muhim we endishilik mesililer qatarida qaraydighanliqini bildürdi. Shuningdek mezkur doklatta alahide tekitlen'gen hemde nöwettiki ghayet zor teminat zenjirining bir terkibiy qismi boluwatqan Uyghurlarning mejburiy emgekke sélinishigha qarita amérika hökümitining herqaysi soda shirketlirini izchil xitay bilen bolghan soda ishlirida herqachan munasiwetlik teminat zenjirini tekshürüshke dewet qilip kéliwatqanliqini, shu arqiliq bu xil qebih zulumlargha shérik bolup qalmasliqni tewsiye qiliwatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet