«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң кеңәш палатадин өтүши дуняға берилгән «сигнал», дейилмәктә

Мухбиримиз ирадә
2019-09-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка кеңәш палатасиниң әзаси марко рубю әпәнди(солда) вә сенатор боб менендиз әпәнди.
Америка кеңәш палатасиниң әзаси марко рубю әпәнди(солда) вә сенатор боб менендиз әпәнди.
REUTERS

Америкадики җумһурийәтчиләр вә демократлар партийәсиниң кеңәш палата әзалири бирлишип оттуриға қойған «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» 2019-йили 11-сентәбир күни америка кеңәш палатасида мақуллуқтин өтти. Бу, мәзкур лайиһәниң рәсмий қанун болуп ишқа киришишидики әң муһим қәдәмләрниң бири икән.

Бу қанунниң кеңәш палатасида мақуллуқтин өткәнлики уйғурларниң вәзийитини диққәт билән көзитип келиватқан көзәткүчиләрниң һәм шундақла чәтәлләрдики кәң уйғур җамаитиниң қизғин алқишиға еришти.

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсон зияритимизни қобул қилип, буни уйғурлар учраватқан бу зулумни аяғлаштуруш йолида бесилған зор қәдәмләрниң бири, дәп көрсәтти. У мундақ деди: «мән буни зулумниң җавабкарлирини сүрүштә қилиш үчүн шундақла йәнә уйғурлар вә башқа түркий мусулман милләтләр чекиватқан зулумни аяғлаштурушқа қарап бесилған зор қәдәм дәп қараймән. Бу қанун арқилиқ уйғур елидики хитай һөкүмәт әмәлдарлириға җаза қоюлуши вә ташқи ишлар министирлиқида мәхсус уйғурларниң мәсилисигә қарайдиған бир гуруппиниң тәшкил қилинидиғанлиқини нәзәрдә тутқанда буни наһайити муһим бир илгириләш дәп қарашқа болиду.»

«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң дәл уйғурларниң тәқдиригә зор тәсир көрсәткән вәқәләрниң бири болған 11-сентәбир террорлуқ һуҗуминиң 18 йиллиқ хатирә күнидә кеңәш палатасида мақуллуқтин өтүшиму алаһидә диққәт қозғиған нуқтиларниң бири иди. Америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң рәиси, адвокат нури түркәл әпәнди радийомизға қилған сөзидә, өзиниң буни тасадипийлиқ дәп қаримайдиғанлиқини вә бу арқилиқ хитайға бериливатқан ениқ сигнал барлиқини билдүрди.

Қанун лайиһәси кеңәш палатадин өткәндин кейин бу қанунни баш болуп тонуштурған палата әзаси марко рубийо вә боб мәнәндәз 11-сентәбир күни бирликтә елан қилған баянатида мәзкур қанунниң уйғурларға қаритилған бастуруш һәрикитиниң алдини елишта муһим әһмийәткә игә икәнликини билдүргән.

Баянатта улар: «бу қанун лайиһәси мустәбит хитай һөкүмитиниң шинҗаң уйғур аптоном районида көләмләштүргән дәһшәтлик кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, җүмлидин бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулман хәлқләрни тутуп туруш лагерлириға қамаш қилмишиға қарши туруштики муһим қәдәмдур.» Дәп көрсәткән.

Мәзкур қанун лайиһәси кеңәш палатасидин өткән вақит дәл мушу айниң ахири американиң ню-йорктики б д т бинасида өткүзүлидиған омумий йиғини алдиға тоғра кәлгән. Америка ташқи ишлар министири майк помпейо йеқинда кансас штат университетида сөз қилғанда уйғур мәсилиси үстидә тохтилип, америкиниң б д т омумий йиғиниға нурғунлиған йиғилишларни, паалийәтләрни уюштуруш арқилиқ башқа дөләтләрни хитайниң уйғур елидики зулумини әйибләйдиған чақириқлирини қоллашқа дәвәт қилидиғанлиқини билдүргәниди.

Софи ричардсон ханимниң билдүрүшичә, америка кеңәш палатасиниң бу қарари америка һөкүмитиниң б д т омумий йиғинидики позитсийәсигиму тәсир көрситиши мумкин икән. У мундақ дәйду: «бу йил язда 25 дөләт кишилик һоқуқ алий комиссариға мәктуп йезиш арқилиқ уйғурларға йүргүзүлүватқан сиясәтләргә болған чоңқур әндишилирини ипадә қилғаниди. Мениңчә, түнүгүн кеңәш палатасидин өткән бу лайиһәниң әң муһим маддилириниң бириму дәл америкиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари вә б д т ниң мунасивәтлик доклат тәйярлиғучилириниң уйғур районида, болупму аталмиш ‹қайта тәрбийәләш лагерлири' да җиддий һәм чәклимисиз һалда тәкшүрүш елип беришини қоллайдиған бир истратегийә түзүп чиқиштин ибарәт. Шуңа бу интайин муһим»

Нури түркәл әпәндиму уйғурлар үчүн интайин муһим әһмийәткә игә болған бу қанун лайиһиниң кеңәш палатада мақуллинип чиққан вақитниң дәл дуня дөләтлириниң рәһбәрлири америкаға йиғилиш алдида турғанға тоғра кәлгәнликини ейтти.

Кеңәш палата әзалири марко рубийо вә боб мәнәндәз һәр иккилиси 11-сентәбир күнидики баянатида, авам палатасини бу қанун лайиһәсини тез сүрәттә мақуллуқтин өткүзүш арқилиқ зулумниң балдуррақ аяғлишишиға түрткә болушқа чақирғаниди. Софи ричардсон ханимму сөзидә америка авам палатасида уйғурларниң мәсилисигә көңүл бөлүватқан нурғун әзалар барлиқини, шуңа уларниң бу лайиһәни тезрәк мақуллишини үмид қилидиғанлиқини ипадилиди.

«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» дә төвәндикидәк ачқучлуқ маддилар орун алған:

- Америка дөләтлик истихбарат мудири (DNI) Америка ташқи ишлар министирлиқи билән һәмкарлашқан асаста бу бастуруш һәрикәтлири пәйда қиливатқан район характерлик тәһдит вә оттура асия дөләтлири һакимийәтлириниң түркий милләт илтиҗа қилғучилирини қайтуруш мәсилиси үстидә доклат тәйярлаш вә шундақла йәнә уйғур елидики лагерларни қуруш вә башқурушқа четилған хитай ширкәтлирини тизимлап чиқиш.


-Америка федератсийә тәкшүрүш идариси (FBI) америка тупрақлирида америка пуқралириға салған тәһдитләр һәққидә алақидар органларни учур билән тәминләш.

-Америка ташқи ишлар министирлиқида шинҗаң ишлар маслаштурғучиси тәйинләшни ойлишиш

-Америка дуняви медия агентлиқи әркин асия радийоси уйғур бөлүмигә қаритилған тәһдитләр һәққидә дөләт мәҗлисигә доклат берип туруш вә хитайниң чәтәлләрдики уйғур җамаитигә қаратқан тәтүр тәшвиқатиға қариши истратегийә бәлгиләп чиқиш.

-Ташқи ишлар министирилиқи «хәлқара магнетский қануни» ни йүргүзүп, шинҗаң уйғур аптоном райони вә башқа районлардики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә биваситә четилған хитай һөкүмити вә партийәси ичидики әмәлдарлар һәм шинҗаң уйғур аптоном райониниң партийә секретари чен чуәнго қатарлиқларға җаза тәдбирлири қоллиниш.

Америка һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари вә б д т ниң мунасивәтлик доклат тәйярлиғучилириниң уйғур районида, болупму аталмиш «қайта тәрбийәләш лагерлири» да җиддий һәм чәклимисиз һалда тәкшүрүш елип беришигә қаритилған чақириқларни қоллайдиған бир истратегийә түзүп чиқиш.

 

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт