Мутәхәссисләр: “ ‛уйғур кишилик һоқуқи сиясити қануни‚ ниң узартилиши интайин муһим! ”

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2024.06.12
Marco-Rubio-parlament-aq-saray Кеңәш палата әзаси марко рубио парламент бинасида сөз қиливатиду, 2022-йили 17-май, вашингтон
AFP

6-Июн күни америка кеңәш палатаси әзалиридин марко рубийо (Marco Rubio) вә җеф мерклей (Jeff Merkley) америка дөләт мәҗлисигә “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” ни 2025-йилдин башлап йәнә бәш йил узартиш һәққидики йеңи қанун лайиһәсини сунған. Мәлум болушичә, 2020-йили рәсмий һалда қанунға айланған “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” да кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ хитай әмәлдарлирини җазалашниң сүрүки 2025-йили ахирлишидиғанлиқи бекитилгән.

Марко рубийониң ишханиси 6-июн елан қилған бу һәқтики баянатта “хитай хәлқ җумһурийитиниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрни вәһшийләрчә бастурушни давамлаштуруп келиватқанлиқи, американиң бу вәһшийликкә қатнашқан әмәлдарларни җавабкарлиққа тартиши керәклики” тәкитләнгән.

Баянатта йәнә рубийо билән мерклейниң бу қанун лайиһәсини сунушидики мәқсәтләр чүшәндүрүлгән. Марко рубийо бу һәқтә мундақ дегән: “уйғур муһаҗирлири вә хитай өктичилири давамлиқ хитай компартийәсиниң чегра һалқиған бастурушиниң нишани болуп келиватқанда бу тәһдиткә қарши қолимизда бир васитә болуши керәк. Бу қанунни узартиш қанун лайиһәси интайин муһим, мән хизмәтдашлиримни бу лайиһәни қоллашқа чақиримән. ”

Баянатта җеф мерклей “америка һөкүмитиниң бу қанун арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларни җазалиши вә ирқий қирғинчилиқ қилишиға шерик болмайдиғанлиқи һәққидә ениқ сигнал беришни давамлаштуруши керәклики” ни тәкитлигән. У йәнә бу қанун лайиһәсиниң ирқий қирғинчилиқ қурбанлирини қоғдаш билән бир вақитта, хитай һөкүмити өткүзгән еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә қарита уларни җавабкарлиққа тартиш үчүн муһим икәнликини оттуриға қойған.

Мәлум болушичә, “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” 2020-йили 17-июн күни сабиқ пирезидент доналд трампниң имза қоюши билән рәсмий қанунға айланған болуп, американиң уйғурлар һәққидә чиқарған тунҗи қануни һесаблиниду. Дуня уйғур қурултийи (д у қ) иҗраийә комитети рәиси өмәр қанат әпәнди бу һәқтә радийомизға елхәт арқилиқ билдүргән инкасида, бу қанунниң дунядики “уйғур” исми билән аталған тунҗи қанун икәнлики вә уйғурлар үчүн тарихий характерлик бир қанун болғанлиқини билдүргән иди. Униң пикричә, бу қанунниң ярдимидә уйғур ирқи қирғинчилиқиға четишлиқ хитай әмәлдарлириға қарита магнитиски җаза тәдбирлири йолға қоюлған болуп, бу түрдики қанунларниң чоқум техиму көп болуши алаһидә зор қиммәткә игә.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар илтәбир ханим бу һәқтә радийомизға сөз қилип, америка кеңәш палатаси әзалириниң мәзкур қанунниң узартилишини тәләп қилишини “америка һөкүмитиниң уйғур вә башқа түркий милләтләрниң һәқ-һоқуқини изчил қоғдайдиғанлиқиниң ипадиси” дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Марко рубйо вә җеф мерклей тонуштурған бу йеңи қанун лайиһәси уйғурлар мәсилиси билән тонушлуқ болған һәр саһә затлириниң зор диққитини қозғиди. “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң алий тәтқиқатчиси, уйғур мәҗбурий әмгики вә лагер һәққидики тәтқиқати билән тонулған доктор адриян зенз (Adrian Zenz) әпәнди бу қанун һәққидә радийомизниң соаллириға елхәт арқилиқ җаваб қайтурди. У хетидә мундақ дәп язған:

 “мән бу қанунниң көрүнәрлик үнүмини көрмидим. Мениңчә ташқи ишлар министирлиқи вә байдин һөкүмити 2021-йилдин кейин уйғур қирғинчилиқини йетәрлик дәриҗидә алдинқи орунға қоймиди. Бу йәрдики мәсилә сиясий ирадә вә ениқ истратегийәниң кәмчил болушидур. Бу қанун әслидә ‛күчлүк истратегийә‚ дәп қаралғаниди. Бу бир сиясий истратегийәлик мәсилә. Мениңчә байдин һөкүмити ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп бекиткәнгә тушлуқ һәрикәт қилмиди. Әмма һазир уларниң ‛ирқий қирғинчилиқ‚ ниң алдини елиш үчүн тәдбир қоллиниш мәсулийити бар. ”

2020-Йили 17-июн “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” һәққидә ақсарайниң тор бетидә елан қилған баянатта, әйни вақиттики америка пирезиденти доналд трамп: “мән бүгүн ‛уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси‚ ниң қанунға айлиниши үчүн униңға имза қойдум. Бу қанун мәҗбурий әмгәк, йиғивелиш лагерлири қуруш вә таҗавуз характердики назарәт арқилиқ уйғурлар вә башқа милләтләрниң миллий кимликини вә диний етиқадини йоқитиш қилмишиға шерик болған әмәлдарларни җавабкарлиққа тартишни мәқсәт қилиду, ” дегәниди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмсидин ханим бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилғанда “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” ниң узартилишиниң уйғурлар үчүн интайин муһим икәнликини тәкитлиди. Униң қаришичә “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” йолға қоюлғандин буян бу қанунни үнүмлүк иҗра қилинди, дегили болмайду. Шуңа буни йәнә узартип иҗра қилиш толиму зөрүр.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң ташқи ишларға мәсул директори луиса гирив (Louisa Greve) ханимму бу мәсилидә зубәйрә ханимниң пикиригә қошулидиғанлиқини билдүриду. У бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида мундақ деди: “бу қанунниң узартилиши һәқиқәтән зөрүр. Бу қанун тездин узартилиши, уйғур вә башқа түркий милләтләргә қаритилған һәмдә һазирму давамлишиватқан ‛ирқий қирғинчилиқ‚ ниң җинайәтчилирини җавабкарлиқини сүрүштә қилиш үчүн пирезидент техиму көп хәлқаралиқ магнитиски җаза тәдбирлирини йолға қоюши керәк. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши пирезидентниң ‛ирқий қирғинчилиқ‚ ниң җинайәтчилириниң җавабкарлиқини хәлқаралиқ магнитиски җаза тәдбирлири арқилиқ толуқ сүрүштүрүшни тәләп қилиду.”

Зубәйрә шәмсидин ханим зияритимиз җәрянида “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” ниң күчи билән уйғур аптоном райониниң рәиси әркин тунязниң әнглийә зияритиниң әмәлдин қалғанлиқни әскәртип өтти.

Америка һөкүмити 2021-йили уйғур аптоном райониниң рәиси әркин туниязни өз ичигә алған төт нәпәр хитай әмәлдариға җаза елан қилғаниди. Коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң рәсмий тор бетидин мәлум болушичә, улар америка малийә министири җенит йеллен (Janet Yellen) вә америка ташқи ишлар министири антони билинкен (Antony Blinken) ға мәктуп йоллап, уйғур қирғинчилиқиға җавабкар әмәлдарлар қатариға җав кеҗи (хитайниң сабиқ җ х министири) , ваң яң, го шеңкун (мәркизий сиясий-қанун комитетиниң секретари), ху лйәнхе қатарлиқ кишиләрниму қошушниң лазимлиқини тәкитлигән, шуниңдәк бундақ қилишниң “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” ға уйғун икәнликини әскәрткән.

Байден һөкүмити йеқиндин буян хитайға қарита бәзи қаттиқ қол сиясәтләрни йүргүзүватқанлиқи мәлум. Болупму 14-апрел күни хитайниң токлуқ аптомобил, һәр хил батарейәләр, полат-төмүр, алюмин вә давалаш үскүнилиригә қарита таможна беҗини ашуридиғанлиқини елан қилған. Арқидинла 16-май күни уйғур мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған мәһсулатларниң америка базириға киришиниң алдини елиш үчүн, хитайниң пахта тиҗарити билән шуғуллинидиған 26 ширкити вә амбирини қара тизимликкә киргүзүп, улардин пахта импорт қилишни чәклигән. 6-Июн күни америка вәтән хәвпсизлик министирлиқи (DHS) ниң министири җон муленар (John Moolenaar) вә марко рубийо хитай батарейә ширкәтлиридин Gotion, CATL қатарлиқларниң уйғур мәҗбурий әмгикигә четилидиғанлиқиға даир испатларни ашкарилиған вә у ширкәтләрни дәрһал қара тизимликкә киргүзүшни тәләп қилған.

Луиса гирив ханим ахирда магнитиски җаза тәдбирлириниң техиму көп йолға қоюлушиниң зөрүрлүкини тәкитләп мундақ деди: “тәхминән төт йил бурун уйғур қирғинчилиқиға четишлиқ болған юқири дәриҗилик органлардин биңтүән вә шинҗаң җамаәт хәвпсизлик назаритигә, шундақла 12 хитай әмәлдариға җаза тәдбири йүргүзгән. Униңдин башқа йәнә байдин һөкүмити һоқуқни өткүзүвалғандин кейин явропа иттипақи, канада вә әнглийә қатарлиқлар билән һәмкарлишип бирләшмә җаза тәдбирлирини йолға қойғаниди. Нөвәттә мушу хилдики қанунлар техиму көп йолға қоюлуши керәк.”

Мәзкур йеңи қанун лайиһәси нөвәттә җиддий тонуштурулуш басқучида туруватқан болуп, униң “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” дики алақидар маддилар 2025-йили әмәлдин қелиштин бурун күчкә игә болуши йолидики түрлүк тиришчанлиқлар изчил давам қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.