Уйғурлар ачқан шәхсий китабханиларниң печәтләнгәнлики илгири сүрүлмәктә

Мухбиримиз меһрибан
2019-04-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Пенсилванийә университети асия тәтқиқат мәркизиниң ярдәмчи директори давид дәтман әпәнди 17-апрел күни твиттерға йоллиған уйғур китабханилириниң печәтләнгәнлики һәққидики рәсимлик учур.
Пенсилванийә университети асия тәтқиқат мәркизиниң ярдәмчи директори давид дәтман әпәнди 17-апрел күни твиттерға йоллиған уйғур китабханилириниң печәтләнгәнлики һәққидики рәсимлик учур.
Social Media

Америкадики пенсилванийә университети асия тәтқиқат мәркизиниң ярдәмчи директори давид дәтман әпәнди 17-апрел күни твиттерға йоллиған рәсимлик учурида өзи игилигән әһвалларни баян қилип, қәшқәр вә хотәндики уйғурчә китаблар сетилидиған китабханилардин аз дегәндә үч китапханиниң 2018-йили әтияз мәзгилидин башлап печәтләнгәнликини билдүргән.

Мәзкур учурда йәнә қәшқәр вә хотәндики уйғурларниң өрп-адәтлири әкс әттүрүлгән сәнәт буюмлири сетилидиған дуканларниң зор көпчиликиниң ишиклиригә мушу хилдики печәтләр чапланғанлиқи, уйғурларниң китабхана вә дуканлириниң тақалғанлиқи илгири сүрүлгән.

Индияна университетида музика вә фолклор тәтқиқати бойичә докторлуқ аспирантлиқида оқуватқан уйғур нахша-музика тәтқиқатчиси әлис андерсон ханимму радийомиз зияритини қобул қилип, 2018-йили 6-ай мәзгилидә уйғур диярида икки һәптилик қисқа саяһәттә болғанлиқини, бу мәзгилидә қәшқәр һейтгаһ җамәси әтрапидики китаб дуканлириниң тақилип кәткәнликини көргәнликини билдүрди. 

Игилишимизчә, қәшқәрдә илгирики йилларда уйғурлар тәрипидин ечилған китабханилар 2013-2014-йиллардин башлапла даириләрниң диққәт нуқтисиға айланған. Уйғур диярида зор көләмлик тутқун башланған 2016-йилниң дәсләпки мәзгилидила уйғурлар тәрипидин ечилған шәхсий китабхана вә үн-син буюмлири дуканлириниң хоҗайинлири тутқун обйектиға айлинип, қәшқәрдә, җүмлидин пүткүл уйғур диярида китабхана вә үн-син дуканлири арқа-арқидин тақилип, игилири тутқун қилинған. 

Радийомизниң бу һәқтики ениқлашлири давамида қәшқәрдики тақиветилгән китабханилардин икки китабханиниң хоҗайинлириниң лагерға елип кетилгәнлики мәлум болди.

Һазирчә өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән радийомиз зияритини қобул қилған бирәйләнниң билдүрүшичә, қәшқәр һейтгаһ җамәсигә йеқин болған җанан кочисидики мәмәт әли исимлик уйғур тәрипидин ечилған китабхана уйғурлар әң көп келидиған китабханиларниң бири икән. Һалбуки, мәзкур китабхана 2013-йилидила даириләрниң җиддий диққәт нуқтисиға айланған икән. 
Американиң тенәсси штатида олтурушлуқ гүлруй һүсәйин ханимниң радийомизға билдүрүшичә, 2014-йили үрүмчидики шинҗаң университетиниң удулиға тоғра келидиған «туғлуқ китабханиси» ни ачқан әкрәм ярмәмәт вә бәһрам ярмәмәт ака-инилар 2016-йилиниң ахири вә 2017-йилиниң бешида илгири-кейин тутқун қилинған икән. Униң билдүрүшичә, иниси әкрәм ярмәмәт 10 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинған, акиси бәһрам ярмәмәт «қайта тәрбийә» лагериға елип кетилгән болуп, униң кейинки ақивити ениқ әмәс икән.

Гүлруй ханимниң баян қилишичә, бу ака-ини иккийлән «қутадғу билик» тәтқиқати билән тонулған уйғур әдиб ярмуһәммәт таһирниң оғуллири болуп, мәзкур китабхана шинҗаң университетиниң удулида ечилғанлиқи үчүн оқуғучилар нисбәтән көп кирип, дәрслик китаб вә уйғур тарихиға аит китабларни сетивалидикән.

Өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилған йәнә бирәйләнниң билдүрүшичә, шинҗаң университетиниң удулидики «туғлуқ китабханиси» ға йәнә йеқинқи йилларда уйғурлар арисида тәсири чоң болған зулпиқар өзбашқа охшаш чәтәлләрдә оқуп кәлгән яш уйғур тәтқиқатчилириниң өз язмилириға имза қоюш паалийәтлириму елип берилған икән. 

Уйғур дияридики уйғурлар ачқан шәхсий китапханилар печәтлиниш билән бир вақитта һөкүмәт тәрипидин ечилған шинхуа китапханилиридиму уйғурчә китабларниң интайин азлиқи яки йоқлуқи хәлқара таратқулардиму хәвәр қилинмақта. 

16-Апрел «нюйорк вақти гезити» ниң мухбири паул мозур тәрипидин йезилған «хитайда ‹немә үчүн' дәйдиған соал йоқ» сәрләвһилик зиярәт хатирисидә қаттиқ тәқиб астиға елинған уйғур дияриниң реал әһвали баян қилинған. Мәзкур зиярәт хатирисидә йәнә китабханиларда уйғурчә китабларниң интайин азлиқи алаһидә тилға елинған. Әмма аптор йәнә бу интайин аз уйғурчә китаблар арисида җәнубий африқиниң азадлиқи үчүн бир өмүр күрәш қилған, нобел тинчлиқ мукапатиниң саһиби нелсон манделаниң «әркинликкә созулған узақ йол» намлиқ китабиниң уйғурчә тәрҗимисини көргәнликини тилға алиду. У йәнә шунчә қаттиқ муһасиригә елинған бу маканда даириләрниң китаб дукиниға нелсон манделаниң тәрҗимиһалини қоюп қоюши уйғурларни тутқун қилиштики бир йәмчүк болуши мумкин дегәнләрни има қилиду.

Биз 17-апрел үрүмчиниң достлуқ йолидики шинхуа китапханисиға вә җәнубий қовуқтики шинхуа китапханисиға телефон қилдуқ.

Шималий достлуқ йолиға җайлашқан уйғур аптоном районлуқ шинхуа китапханисиға қилған телефонимизни алидиған адәм чиқмиди. Тордин тәкшүрүш нәтиҗисидә мәзкур китабханиниң 2018-йилдин буян ички қисминиң қайтидин зиннәтлиниватқанлиқи, буниңға йерим йилчә болғанлиқи, китабханидики аз қалған бир қисим хитайчә китабларниң йәр астидики дора дукинида сетиливатқанлиқи мәлум болди.

Әмма үрүмчи җәнубий қовуқтики шинхуа китапханисиға қилған телефонимизни бир хитай хадим алди. Әмма бу хадим уйғурчә китабларниң әһвали һәққидә сориған соаллиримизға өзиниң пәқәт компютерда тәкшүрүш арқилиқла җаваб берәләйдиғанлиқини тәкитләп, хизмәт вақтида телефон қилишимизни яки китапханиға биваситә беришимизни тәләп қилди. 

Мухбир: яхшимусиз? үрүмчи шинхуа китабханисиму?

Хитай хадим: шундақ.

Мухбир: мән бир қисим китабларни алмақчи идим, әмма ториңлардин бу китабларни тапалмидим.

Хитай хадим: һазир компютер системимиз тақилип кәтти, әтә әтигән бейҗиң вақти саәт 10 да қайта издисиңиз болиду. Әлвәттә, хадимлиримиз сизгә ярдәмлишип сиз алмақчи болған китабларни тепишқа ярдәмдә болиду. 

Мухбир: мен алмақчи болған китаблар уйғурчә китаблар иди.

Хитай хадим: әлвәттә, компютер арқилиқ тепишқа болиду.

Мухбир: йәни демәкчи болғиним, уйғурларниң тарихи, өрп-адәтлиригә даир уйғурчә нәшр қилинған китабларни дәветимән.

Хитай хадим: мундақ болсун, әтә әтигән 10 да телефон қилиң, биз компютер арқилиқ тәкшүрүп ениқлайли, боламду? 

Мухбир: әмма силәрниң шималий достлуқ йолидики шинхуа китапханаңлар тақақ икән, тордин тәкшүрсәм, китабхана зиннәтлиниватиду дегән учурни көрдүм. Бу китабхана қачан ечилиду?

Хитай хадим: биз башқа-башқа икки китабхана. Уларниң әһвалини билмәймиз. Улар аптоном районға қарайду, биз үрүмчи шәһиригә қараймиз.

Мухбир: силәрниң бу йәрдики уйғурчә китаблар толуқму? биз уйғурчә китаблардин көпрәк алмақчи идуқ.

Хитай хадим: биз пәқәт компютерда тәкшүрүш арқилиқла китабларниң зади қанчилик икәнликини вә тоғра санини биләләймиз. Мән һазир бу мәсилиләргә еғизчә җаваб берәлмәймән. 

Һалбуки, 18-апрел үрүмчи вақти әтигән саәт 10 да үрүмчи җәнубий қовуқтики шинхуа китабханисиниң әйни телефон номуриға телефон қилғинимизда җаваб беридиған адәм чиқмиди. 

Шинхуа китабханисиниң тор бекитидин уйғурчә китабларниң әһвалини тәкшүргинимиздә, китапханиниң китаблириниң амазон ториниң хитайчә сәһиписидә сетилидиғанлиқи мәлум болди. Һалбуки, хитайниң шинхуа китабханисиниң тордин китаб сетиш нуқтисидики тәкшүрүш нәтиҗисидә торда бар болған уйғурчә китабларниң хитайниң сияситини тәшвиқ қилидиған қанун өгитиш қолланмилири, хитай рәиси ши җинпиңниң нәзәрийәлири һәққидики тәрҗимә китаблар, луғәт қатарлиқ қорал китаблар икәнлики ениқланди. Уйғурларниң өзлири тәрипидин йезилған уйғур тарихи, уйғур өрп-адәтлиригә аит китаблар вә уйғурларға тонуш болған надир уйғур язғучилири тәрипидин йезилған романлар тепилмиди.

Тордин тәкшүрүшимизчә, 2017-йилдин буян шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин йеңидин нәшр қилинған уйғурчә китаблар тизимлики тепилмиди, һәтта 2018-йилдин кейин шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған бирму уйғурчә китабниң йоқлуқи мәлум болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт