Хитайниң уйғур нопус контроллуқидики 3 чоң васитә - пиланлиқ туғут сиясити, юқири техникилиқ назарәт вә лагер

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-08-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Зумрәт давутниң 3-балисиға төлигән пиланлиқ туғут җәриманисиниң талони.
Зумрәт давутниң 3-балисиға төлигән пиланлиқ туғут җәриманисиниң талони.
Zumret Dawut teminligen

Уйғур аяллириниң хитайниң қаттиқ қоллуқ билән йүргүзүп келиватқан пиланлиқ туғут сиясити сәвәблик инсаний қәдир қиммити вә қануний һәқ-һоқуқлириниң еғир дәпсәндә қилиниватқанлиқи гәрчә йеңи мәсилә болмисиму, әмма 29-июн германийәлик хитай тәтқиқатчиси адриян зениз дуня җамаәтчиликигә ашкарилиған «һамилидарлиқтин сақлиниш, мәҗбурий туғут чәкләш: хитай компартийәсиниң уйғурларниң туғулуш нисбитини контрол қилиш һәрикити» намлиқ һөҗҗәтлик доклати арқилиқ йәнә бир қетим тәкитләнди. Доклатта хитайниң уйғурларға қарита нопус контроллуқиниң лагер қурулған мәзгилләрдә техиму әвҗигә чиққанлиқи ашкариланғаниди.

Доктор зензниң һөкүмәт һөҗҗитидики статистикиларға асасән анализ қилишичә, уйғур диярида уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләр олтурақлашқан районларниң һәммисидә тәбиий нопусниң ешиши 2014-йилдики 15% тин 2018-йили аран 4% киму йәтмәйдиған сәвийигә чүшкән. Һөҗҗәткә асасланғанда, 2019-йили уйғур райониниң җәнубидики төт вилайәттә туғут йешидики аялларниң кәм дегәндә 80% игә үзүк селип һамилидарлиқтин сақлиниш тәдбири елинған. Уйғур аптоном райони 2017-йилдин бурун хитайдики туғулуш нисбити әң юқири район болсиму, лекин 2017-йилдин башлап бир йил ичидә мәзкур район хитайдики туғулуш нисбити әң төвән районға айланған.

Доклатта, бу өзгиришниң районда лагерларниң қурулуши билән тәң башланғанлиқи мәлум болған болуп, 2017-йили районда 330 миңдин 345 миңғичә бала туғулған, бирақ 2019-йили бу сан 205 миңға чүшкән. , радийомизға кәлгән инкаслар уйғур нопусиниң шиддәтлик азийишида лагер вә пиланлиқ туғут контроллуқиниң негизлик рол ойниғанлиқини қуввәтләйду.

Аялиға уйғур диярида мәҗбурий т шәкиллик мис пуржинилиқ үзүк селинғандин кейин саламәтликиниң изчил начарлашқанлиқи һәққидә радийомизда пикир баян қилған әкбәр әпәндиниң оттуриға қоюшичә, лагер башланған бир вақитта, уйғур аилилириниң нопусини контрол қилишниң, йәни әр-аялниң пүтүн шәхси вә аилә учурлириниң аптоматик һалда хитайниң назарәт қилиш системисиға кирип кетидиғанлиқини, бу учурлардин пүткүл җамаәт хәвпсизлик вә дөләт бихәтәрлик тармақлириму уйғурларни тәқиб қилишта пайдилиниватқанлиқини, буниң билән уйғурларниң җазалиништин қутулалмас һалға кәлгәнликини оттуриға қойди.

2018-Йили чәтәлгә көчүп чиқиштин илгири ғулҗаниң мәлум мәһәллә иш башқуруш орнида кадир болуп ишлигән, исми вә орнини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилған бир уйғур лагер башланған мәзгилләрдә шәхсләрниң пиланлиқ туғут учурлириниң толуқ хатирилинип архиплаштурулғанлиқини билдүрди.

2016-Йили 5-балисиға еғир аяқ болғанда, мәһәллә комитетидики пиланлиқ туғут хадимлириниң мәҗбурий бала чүшүрүветишидин қорқуп 6 айлиқ һамилидар вақтида түркийәгә кәлгән меһригүл ханим, өз вақтида туғут чәкләш тәдбирлириниң йиллардикигә қариғанда йәниму күчәйтилгәнлики, нурғунлиған аялларниң 6 айлиқ һәтта 9 айлиқ һамилилириниңму мәҗбурий өлтүрүлүп чүшүрүлгәнликидәк қорқунчлуқ хәвәрләрни көп аңлап, ахири балисиниң һаятини сақлап қелиш үчүн үчүн өй-маканлиридинму ваз кәчкәнликини баян қилди:
Лагерлар дәсләпки қурулған мәзгилләрдә йәни, 2017-йилиниң ахирлириғичә болған мәзгилләргичә ғулҗа вә башқа җайлардики асасий қатлам мәһәллә комитетлирида кадир болуп хизмәт қилған, 2018-йили чәтәлгә чиққан бир уйғурниң оттуриға қоюшичә, хитай һөкүмити уйғур аяллириниң туғутини чәкләштә әң дәсләп мәһәллә комитетлири мәсул болуп иш башлиған, һәр бир мәһәллә комитетида мәхсус пиланлиқ туғут ишханиси вә хадимлири аҗритилип, кишиләрниң пиланлиқ туғут әһвали архиплаштурулуп системилиқ һалда җамаәт хәвпсизлик органлири вә һөкүмәткә йолланған. Лагерларға елип кетилгәнләрниң пиланлиқ туғут архиплири болса бу 3 орундин башқа лагерғиму әвәтилгән. Шу мәзгилләрдин башлапла, пиланлиқ туғут сияситигә хилаплиқ қилғучиларму еғирлитип җәриманә төлигән һаләттиму йәнила лагерға әвәтилгәникән.

Хитай һөкүмити 2017-йили, «шинҗаң уйғур аптоном райониниң нопус вә пиланлиқ туғут низами» ниң төтинчи қетим түзитилгән нусхисини елан қилған.

Униң3-маддисида «пән-техника тәрәққиятиға тайинип, мунасип туғут сәвийисини төвәнлитиду вә муқимлаштуриду. . .» Дегәнләр ашкара йезилған.

Пиландин артуқ балиларға қоюлидиған җәриманә вә қанун бойичә җазалаш һәмдә пиланлиқ туғут оператсийәсини бәлгилимә бойичә вақтида қилишни өз ичигә алған 40 маддилиқ бу пиланлиқ туғут йәрлик мизани хитайниң пәрзәнтлик болуш йешидики уйғур әр-аяллириға қаратқан вә туғут чәкләш тәдбирлиридики ғол сиясәт һесаблиниду. Бу йәнә учурларни техникилиқ назарәт қилиш вә башқуруш тәдбирлириниң һазирқи заман техникилиқ тәқибләш вастилириға тәрәққий қилғанлиқини көрситип бериду.

Хитай почта телеграф идарисиниң үрүмчи тармиқида «бир гәвдиләшкән, бирләшмә җәң қилиш суписи» ға бир мәзгил техник болуп ишлигән америкадики исмини ашкарилашни халимиған бир уйғур, бу системиға уйғур дияридики һәр қандақ бир кишиниң пиланлиқ туғутни өз ичигә алған шәхси учурлири, барлиқ аилә әзалири, иҗтимаий алақилиридин тартип биваситә вә васитилик алақидар учурлириниң һеч бири сақит қилинмай киргүзүлүп сақлинидиғанлиқини вә буниң билән инсанларни назарәт қилишта һеч саһә қалмиғанлиқини баян қилди.

Уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назарити 2015-йили 8-айниң 5-күни «бир гәвдиләшкән, бирләшмә җәң қилиш суписи» тәсис қилған, хитайниң уйғур диярини идарә қилишта, техника арқилиқ универсал қоманданлиқ қилидиған бу системиси 2017-йили уйғур диярини пүтүнләй қаплиған.

Пиланлиқ туғут низамиға хилаплиқ қилишниңму 2017-йилидин башлап лагерларға қамиливатқанларниң җазаға учришидики асаслиқ сәвәбниң бири болуватқанлиқи көп қетим испатланғаниди. Доктор зенз вә башқа мутәхәссисләрму, хитай һөкүмитиниң районда нопус көпийишини зор дәриҗидә чәкләшни ишқа ашурушта, қаттиқ қол сиясәттин башқа лагер, мәҗбурий әмгәк вә башқа васитиләрниң рол ойниғанлиқини оттуриға қоймақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт