Уйғур мазарлиқи хитайниң тойлуқ рәсим чүшидиған орниға айланған

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.06.13
toy-suret-mazar Бир җүп хитай қиз-йигитниң тойлуқ сүрәткә чүшкән җайниң көрүнүши
X/@kaiyan_1

Йеқинда “X” тики “кәййән тәҗрибиханиси” (开眼实验室) намидики һесабаттин бир җүп хитай қиз-йигитниң өзлириниң тойлуқ сүрәткә чүшкән җайниң әслидә, хитай һөкүмити тәрипидин чеқиветилгән уйғур елидики қәдимий мазарлиқ икәнлики вә буниңдин хәвәрсиз икәнлики һәққидики бир видийо тарқитилған.

Мәзкур видийода, уйғурларниң қәдимий мазарлиқида тойлуқ сүрәткә чүшкән бир җүп хитай қиз-йигитниң чүшәндүрүшичә, улар бу тойлуқ сүрәтни бундин 7 йил илгири чүшкән болуп, әйни чағда бир той-филим ширкитиниң орунлаштуруши билән бу қәдимий мазарлиқни “мәнзирилик җай” дәп хата чүшинип, 10 миң йүән әтрапида бир албом тойлуқ сүрәткә чүшкәнликини ейтқан вә бу җайниң әслидә мазарлиқ икәнликини билгәндин кейин наһайити биарамлиқ һес қилғанлиқини билдүргән. Бу видийоға қарита йезилған инкасларда, бу қәдимий мазарлиқниң йәкәндики бир мазарлиқ икәнлики изаһланған.

“X” тә бу видийони һәмбәһирлигән уйғур язғучи вә ана тил паалийәтчиси абдувәли аюп бу һәқтики пикрини мундақ баян қилған; “мазарлар вә қәбристанлиқлар вәйран болди, қалған бир қанчилири саяһәт районлириға айланди. Хитай саяһәтчиләр мазар-қәбристанлиқларға қәдәм бесип той сүритини тартиватиду. Бу бир һөрмәтсизлик вә йиргинчлик қилмиштур. Бу йәрлик уйғурларға мәдәнийәт җәһәттин қилинған бир һақарәт болуп, кишиниң миллий өчмәнликини қозғайду.”

Бу һәқтики зияритимизни қобул қилған абдувәли аюп уйғур мазарлириниң хитайда еғир тәқибгә учриған һадисиләрниң бири икәнликини тилға алди. У сөзидә, 2012-йилидин башлап уйғур мазарлириниң тәқиб қилиниши, чәклиниши, өрүп ташлиниши, вәйран қилинишиниң әвҗигә чиққанлиқини әскәртип, буниң сәвәблири һәққидики қаришини ипадиләп, мундақ деди.

Униң билдүрүшичә, 2017-йилидин кейин хитайниң уйғур елидә елип барған кәң көләмлик тутқун вә зораванлиқ сиясити билән тәң, уйғур мазарлирини бузғунчилиққа учриши техиму еғир болған. Һәтта “мазар” аталғуси билән мунасивәтлик йәр-җай намлириму җиддий шәкилдә өзгәртилгән.

Дәрвәқә, йеқинқи йиллардин буян хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә хитайлаштуруш сияситиниң иҗра қилинишиға әгишип, уйғур елидики мутләқ көп сандики қәдимий мәсчитләр вә мазарлиқларниң чеқиветилгәнлики яки өзгәртилип саяһәт райони вә оюн-тамаша мәйданиға айландурулғанлиқи мәлум болғаниди. Шундақла бу һадисиләр хәлқара таратқулардиму наразилиқ қозғиғаниди.

Уйғурлар роһий-җисманий җәһәттин зәрбигә учраватқан вә еғир дәриҗидә мәдәнийәт қирғинчилиқиға учраватқан бүгүнки күндә, уйғурлар дуч келиватқан зулум вә йоқитишларни өзиниң фото әсәрлири арқилиқ сәнәтлик усулда ипадиләп келиватқан америкалиқ фотограф лиса рос радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилди. У елхәт арқилиқ бу һәқтики қарашлирини аңлармәнләр билән ортақлашти.

У инкасида, уйғур мазарлири вә яки муқәддәс җайларниң тарихтин буян уйғур кимликини намаян қилиштики түврүклириниң бири болуп кәлгәнликини изаһлап, өзиниң уйғур мазарлиқлири һәққидә елип барған тәтқиқатини әсләп мундақ деди;

“2002-йили мән имам асимға берип уйғур мазарлирини зиярәт қилишқа башлидим. У күн мениң һаятимниң мәңгүлүк өзгириш нуқтиси болди. Йәни, мәндә ениқ бир уқум вә илһам пәйда болди. Шундин етибарән бу һес-чүшәнчә мени дуняниң һәрқайси җайлириға қәдәм бесишимға вә тәклимакан қумлуқиға чоңқур чөкүшүмгә сәвәб болди. Чүнки мән бу һес-туйғуни, бу учурни қәлбимдә туйдум вә униңға ишәндим. Әмма мән өзүмниң шундин кейинки бир нәччә йил ичидә уйғур елигә қайта берип, 75 мазардин артуқ фото-сүрәтләрни тартидиғинимни билмәйттим. Әйни чағда мән икки хизмәтдишим билән биллә ишләйттим. Улар доктор раһилә давут вә доктор александер папас. Үчимиз биллә нурғун нәрсиләрни өгәндуқ вә көп ишларға шаһит болдуқ. Мән мазарни зиярәт қилиш вә дуа-тилавәт қилишниң өрп-адәтлирини чүшинәләйдиған болдум. 2002-Йилдин 2011-йилғичә болған бир нәччә йиллиқ сәпирим җәрянида қумул вә турпандин ғәрбтики куча, атуш вә қәшқәргичә, шәрқий җәнубтики корла, бүгүр, чақилиқ, вә чәрчәнгичә, шундақла җәнубтики нийә, хотән вә қарақаш, йәркән, йеңисар қатарлиқ җайлардики нурғун мазарларға бардим. Ваһаләнки, 2018-йилдики зияритимдә йәкән шәһиридики мазар-қәбриләр, мәқбәрәләр қатарлиқ муқәддәс җайларни зиярәт қилиш мумкин болмиғаниди.”

Лиса рос 2019-йили даңлиқ уйғур фолклоршунас раһилә давут қатарлиқ хитай һөкүмити тәрипидин лагерларға қамалған уйғур сәрхиллири үчүн мәхсус фото сүрәт көргәзмиси ачқаниди. У радийомизға язған елхәттә, хитай тәрипидин тутқун қилинип, муддәтсиз қамақ җазаси берилгән, бир пүтүн һаятини уйғур мазарлиқлири тәтқиқатиға беғишлиған қәдинас дости раһилә давутниң кәспий тәтқиқатқа болған қизғин иштияқи, мәсулийәт туйғуси, тиришчанлиқлирини тилға елип өткән. У бу һәқтики инкасида йәнә, өзиниң әйни чағда уйғур елидики мазарлиқларни зиярәт қилиш җәрянида, өз әсәрлиридә әкс әттүргән тема һәққидә тохтилип мундақ язған;

“мән бир сәнәткар болуш сүпитим билән, адәттә реаллиқни әкс әттүридиған әсәрләрни гәвдиләндүрүшкә қариғанда, бәдиийлики юқири болған вә кишигә илһам беридиған сүрәтләрни тартишни таллаймән. Әгәр мән уйғур елидики вәзийәтниң бу дәриҗигә баридиғанлиқини билгән болсам, әсәрлиримни башқичә шәкилдә яратқан болаттим. Йәни, мән мазарлиқлардики һәр бир инчикә һалқиларни вә һәр бир нуқтиларни, һәр бир хәт-һәрпләрни вә шәхсләрни өз ичигә алған әсәрләрни яратқан болаттим. Әмма биз бирликтә раһилә вә александер билән бир нәччә йил биллә бу тоғрулуқ тәтқиқат елип бармиған болсақ, бәлким нурғун нәрсиләрни қолдин берип қойған болаттуқ.”

Абдувәли аюпниң билдүрүшичә, уйғур дияридики тарихий мазарларниңму хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң обйектиға айлинип, шиддәт билән йоқитиливатқан бир мәзгилдә, мазарлиқларниң бүгүнки күндә хитайларниң тойлуқ рәсим тартидиған орниға айландурулуши маһийәттә, уйғурларниң диний етиқадини дәпсәндә қилиш вә уларниң миллий ғурурини сундурушни мәқсәт қилиштур. У сөзидә, хитай һөкүмитиниң уйғур мазарлиқлириға һуҗум қилишидики негизлик сәвәб-мәқсәтлири һәққидә тохтилип өтти.

Нөвәттә хитай һөкүмити тәрипидин чеқиветилгән уйғур елидики қәдимий мазарлиқниң хитайларниң тойлуқ сүрәткә чүшидиған орунға айлинип аяқ асти қилиниши, уйғурларниң мазарларға бағланған мәдәнийити вә әнәнилириниңму йоқилишқа қарап йүзлинишидин дерәк бериштәк әндишиләрни күчәйтмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.