Uyghur mazarliqi xitayning toyluq resim chüshidighan ornigha aylan'ghan

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.06.13
toy-suret-mazar Bir jüp xitay qiz-yigitning toyluq süretke chüshken jayning körünüshi
X/@kaiyan_1

Yéqinda “X” tiki “Keyyen tejribixanisi” (开眼实验室) namidiki hésabattin bir jüp xitay qiz-yigitning özlirining toyluq süretke chüshken jayning eslide, xitay hökümiti teripidin chéqiwétilgen Uyghur élidiki qedimiy mazarliq ikenliki we buningdin xewersiz ikenliki heqqidiki bir widiyo tarqitilghan.

Mezkur widiyoda, Uyghurlarning qedimiy mazarliqida toyluq süretke chüshken bir jüp xitay qiz-yigitning chüshendürüshiche, ular bu toyluq süretni bundin 7 yil ilgiri chüshken bolup, eyni chaghda bir toy-filim shirkitining orunlashturushi bilen bu qedimiy mazarliqni “Menzirilik jay” dep xata chüshinip, 10 ming yüen etrapida bir albom toyluq süretke chüshkenlikini éytqan we bu jayning eslide mazarliq ikenlikini bilgendin kéyin nahayiti bi'aramliq hés qilghanliqini bildürgen. Bu widiyogha qarita yézilghan inkaslarda, bu qedimiy mazarliqning yekendiki bir mazarliq ikenliki izahlan'ghan.

“X” te bu widiyoni hembehirligen Uyghur yazghuchi we ana til pa'aliyetchisi abduweli ayup bu heqtiki pikrini mundaq bayan qilghan؛ “Mazarlar we qebristanliqlar weyran boldi, qalghan bir qanchiliri sayahet rayonlirigha aylandi. Xitay sayahetchiler mazar-qebristanliqlargha qedem bésip toy süritini tartiwatidu. Bu bir hörmetsizlik we yirginchlik qilmishtur. Bu yerlik Uyghurlargha medeniyet jehettin qilin'ghan bir haqaret bolup, kishining milliy öchmenlikini qozghaydu.”

Bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghan abduweli ayup Uyghur mazarlirining xitayda éghir teqibge uchrighan hadisilerning biri ikenlikini tilgha aldi. U sözide, 2012-yilidin bashlap Uyghur mazarlirining teqib qilinishi, cheklinishi, örüp tashlinishi, weyran qilinishining ewjige chiqqanliqini eskertip, buning sewebliri heqqidiki qarishini ipadilep, mundaq dédi.

Uning bildürüshiche, 2017-yilidin kéyin xitayning Uyghur élide élip barghan keng kölemlik tutqun we zorawanliq siyasiti bilen teng, Uyghur mazarlirini buzghunchiliqqa uchrishi téximu éghir bolghan. Hetta “Mazar” atalghusi bilen munasiwetlik yer-jay namlirimu jiddiy shekilde özgertilgen.

Derweqe, yéqinqi yillardin buyan xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichiliki we xitaylashturush siyasitining ijra qilinishigha egiship, Uyghur élidiki mutleq köp sandiki qedimiy meschitler we mazarliqlarning chéqiwétilgenliki yaki özgertilip sayahet rayoni we oyun-tamasha meydanigha aylandurulghanliqi melum bolghanidi. Shundaqla bu hadisiler xelq'ara taratqulardimu naraziliq qozghighanidi.

Uyghurlar rohiy-jismaniy jehettin zerbige uchrawatqan we éghir derijide medeniyet qirghinchiliqigha uchrawatqan bügünki künde, Uyghurlar duch kéliwatqan zulum we yoqitishlarni özining foto eserliri arqiliq sen'etlik usulda ipadilep kéliwatqan amérikaliq fotograf lisa ros radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi. U élxet arqiliq bu heqtiki qarashlirini anglarmenler bilen ortaqlashti.

U inkasida, Uyghur mazarliri we yaki muqeddes jaylarning tarixtin buyan Uyghur kimlikini namayan qilishtiki tüwrüklirining biri bolup kelgenlikini izahlap, özining Uyghur mazarliqliri heqqide élip barghan tetqiqatini eslep mundaq dédi؛

“2002-Yili men imam asimgha bérip Uyghur mazarlirini ziyaret qilishqa bashlidim. U kün méning hayatimning menggülük özgirish nuqtisi boldi. Yeni, mende éniq bir uqum we ilham peyda boldi. Shundin étibaren bu hés-chüshenche méni dunyaning herqaysi jaylirigha qedem bésishimgha we teklimakan qumluqigha chongqur chöküshümge seweb boldi. Chünki men bu hés-tuyghuni, bu uchurni qelbimde tuydum we uninggha ishendim. Emma men özümning shundin kéyinki bir nechche yil ichide Uyghur élige qayta bérip, 75 mazardin artuq foto-süretlerni tartidighinimni bilmeyttim. Eyni chaghda men ikki xizmetdishim bilen bille ishleyttim. Ular doktor rahile dawut we doktor aléksandér papas. Üchimiz bille nurghun nersilerni ögenduq we köp ishlargha shahit bolduq. Men mazarni ziyaret qilish we du'a-tilawet qilishning örp-adetlirini chüshineleydighan boldum. 2002-Yildin 2011-yilghiche bolghan bir nechche yilliq sepirim jeryanida qumul we turpandin gherbtiki kucha, atush we qeshqergiche, sherqiy jenubtiki korla, bügür, chaqiliq, we cherchen'giche, shundaqla jenubtiki niye, xoten we qaraqash, yerken, yéngisar qatarliq jaylardiki nurghun mazarlargha bardim. Wahalenki, 2018-yildiki ziyaritimde yeken shehiridiki mazar-qebriler, meqbereler qatarliq muqeddes jaylarni ziyaret qilish mumkin bolmighanidi.”

Lisa ros 2019-yili dangliq Uyghur folklorshunas rahile dawut qatarliq xitay hökümiti teripidin lagérlargha qamalghan Uyghur serxilliri üchün mexsus foto süret körgezmisi achqanidi. U radiyomizgha yazghan élxette, xitay teripidin tutqun qilinip, muddetsiz qamaq jazasi bérilgen, bir pütün hayatini Uyghur mazarliqliri tetqiqatigha béghishlighan qedinas dosti rahile dawutning kespiy tetqiqatqa bolghan qizghin ishtiyaqi, mes'uliyet tuyghusi, tirishchanliqlirini tilgha élip ötken. U bu heqtiki inkasida yene, özining eyni chaghda Uyghur élidiki mazarliqlarni ziyaret qilish jeryanida, öz eserliride eks ettürgen téma heqqide toxtilip mundaq yazghan؛

“Men bir sen'etkar bolush süpitim bilen, adette ré'alliqni eks ettüridighan eserlerni gewdilendürüshke qarighanda, bedi'iyliki yuqiri bolghan we kishige ilham béridighan süretlerni tartishni tallaymen. Eger men Uyghur élidiki weziyetning bu derijige baridighanliqini bilgen bolsam, eserlirimni bashqiche shekilde yaratqan bolattim. Yeni, men mazarliqlardiki her bir inchike halqilarni we her bir nuqtilarni, her bir xet-herplerni we shexslerni öz ichige alghan eserlerni yaratqan bolattim. Emma biz birlikte rahile we aléksandér bilen bir nechche yil bille bu toghruluq tetqiqat élip barmighan bolsaq, belkim nurghun nersilerni qoldin bérip qoyghan bolattuq.”

Abduweli ayupning bildürüshiche, Uyghur diyaridiki tarixiy mazarlarningmu xitay hökümitining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan medeniyet qirghinchiliqining obyéktigha aylinip, shiddet bilen yoqitiliwatqan bir mezgilde, mazarliqlarning bügünki künde xitaylarning toyluq resim tartidighan ornigha aylandurulushi mahiyette, Uyghurlarning diniy étiqadini depsende qilish we ularning milliy ghururini sundurushni meqset qilishtur. U sözide, xitay hökümitining Uyghur mazarliqlirigha hujum qilishidiki négizlik seweb-meqsetliri heqqide toxtilip ötti.

Nöwette xitay hökümiti teripidin chéqiwétilgen Uyghur élidiki qedimiy mazarliqning xitaylarning toyluq süretke chüshidighan orun'gha aylinip ayaq asti qilinishi, Uyghurlarning mazarlargha baghlan'ghan medeniyiti we en'eniliriningmu yoqilishqa qarap yüzlinishidin dérek bérishtek endishilerni kücheytmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.