Мутәхәсисләр: “хитай уйғур мәдәнийитини хитай мәдәнийитиниң бир парчиси қилишқа урунмақта”

Мухбиримиз меһрибан
2022.07.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Мутәхәсисләр: “хитай уйғур мәдәнийитини хитай мәдәнийитиниң бир парчиси қилишқа урунмақта” Хитайниң әнәниви пасонидики кийимләр кийдүрүлүп, хитай сәнити орунлитиливатқан уйғурлар.
Qeshqer Tori

Хитай һөкүмити тәрипидин йоқитиш нишани қилиниватқан уйғур мәдәнийитиниң нөвәттә хитай таратқулирида “қоғдиливатиду” дәп тәшвиқ қилиниши диққәт қозғимақта. Болупму 2017-йилдин кейин, хитай һөкүмитйиниң уйғурларни асас қилған райондики йәрлик милләтләрни “қайта тәрбийәләш” намида кәң көләмдә лагерларға қамиши, шундақла уйғур мәдәнийитиниң барлиқ мәвҗут шәкиллирини йоқитиш нишаниға айландуруши, дуняниң диққәт нуқтисида турмақта.

Хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян, “динни хитайлаштуруш” намида уйғурларниң диний етиқадини чәклиди. “мәсчитләрни әлалаштуруш” намида ислам дини услубидики мәсчит-җамә вә әнәнивий имарәтләрни чеқип йоқатти. “шәһәр тәрәқият қурулуши” намида қәдимий уйғур мәһәллирини, қәшқәрдәк қәдимий уйғур шәһәрлирини чеқип өзгәртти. “дөләт тили оқутуши” намида уйғур ана тил маарипини әмәлдин қалдурди. “җоңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи”, “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” дегәндәк бир қатар чоң хитайчилиқ сиясәтлири арқилиқ уйғурларниң милли кимликини йоқитип, мәҗбурий хитайлаштурушни тезләтти.

Хитай һөкүмити уйғур районида йолға қойған бу бир қатар ирқий қирғинчилиқ сиясәтләр бүгүнки күндә дуняниң диққитини қозғимақта. Америка башчилиқидики ғәрп демократик дөләтлири һөкүмәтлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә уйғуршунас мутәхәсисләр хитай һөкүмитиниң бу қилмишлирини “мәдәнийәт қирғинчилиқи”, йәни уйғурларға қаритилған “ирқий қирғинчилиқ” ниң муһим бир парчиси дәп әйибләнмәктә.

Чиқиливатқан қәшқәр кона шәһәр вә мәсчитләргә ечинип қараватқан бовай.
Чиқиливатқан қәшқәр кона шәһәр вә мәсчитләргә ечинип қараватқан бовай.
Social Media

Һалбуки, хитай һөкүмтиму буниңға қарита тәшвиқат уруши қозғап, ғәрб демократик дөләтлирини “хитайға бөһтан чаплиди” дәп әйиблимәктә. Шуниң билән биргә, өз таратқулирида йәнә уйғур мәдәнийәт мираслириниң аталмиш “җуңхуа мәдәнйитиниң бир қисми” икәнликини тәкитләп, уларниң дөләт тәрипидин қоғдиливатқанлиқини җар салмақта.

“тәңритағ тори” да 27-июл елан қилинған бир хәвәрдә, уйғур аптонум райони бойичә қоғдилидиған мәдәнийәт мираслириниң 5425 кә йәткәнлики, буларниң ичидә уйғур аптонум район дәриҗилик қоғдилидиған түрниң 315 кә, дөләт дәриҗилик қоғдилидиған түрниң 94 кә йәткәнлики тилға елинған. Хәвәрдә йәнә уйғур аптонум районида тизимға елинған мәдәнийәт мираслири варислиридин 5632 киши барлиқи, буларниң ичидә аптонум район дәриҗилик тизимға елинғанларниң 548 киши, дөләт дәриҗилик тизимға елинғанларниң 112 киши икәнлики әскәртилгән.

Америкадики уйғур тарихи тәтқиқатчиси риан сам әпәнди, бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, хитай тәшвиқатлиридики сан-сипирлар һәгизму уларниң уйғур мәдәнийитини қоғдаватқанлиқидин дерәк бәрмайду, деди.

У мундақ деди: “мениңчә, ‛мәдәнийәт мираслири қоғдиливатиду‚ дегән санлиқ мәлуматлар унчә муһим әмәс, чүнки бу хил аталмиш ‛қоғдаш‚ ларниң уйғурларға нормал мәдәнийәт әнәнилири билән шуғуллиниш һоқуқини бериши натайин. Улар тәшвиқатлирида ‛мәдәнийәтни қоғдаватимиз‚ дәйду. Бу немидин дерәк бериду? улар әмәлийәттә ашу мәдәнийәт әмәлийитиниң бир нусхисини, йәни шәклинила тизимға алиду. Уни аммиви сорунларда тәшвиқ қилиду. Әмма бу әһвалда мәдәнийәт алаһидиликиниң техиму кәң даиридә мәвҗут болуши қийинлишиду, һәтта мумкин болмайду.”

“әлалаштуруш” баһаниси билән чиқиливатқан мәсчитләр қәшқәр шәһири вә мәсчитләр.
“әлалаштуруш” баһаниси билән чиқиливатқан мәсчитләр қәшқәр шәһири вә мәсчитләр.
Social Media

У сөзини давамлаштуруп мундақ деди: “шуңа мән уларниң рәсмий қоғдилидиған адәт дәп бекиткән мәдәнийәт ядикарлиқлири вә ғәйрий маддий мәдәнийәт мираслириниң санини селиштурушниң һеч һаҗити йоқ дәп ойлаймән. Әгәр улар уйғурларниң мәдәнийәт паалийәтлиридики әркин йиғилиш, өзини ипадиләш вә мурасимлириға болған чәклимиләрни бикар қилған болса иди, у һалда улар миллий мәдәнийәтни қоғдашта техиму көп ишларни қилған болатти, шундақла уйғур мәдәнийитини қоғдашта техиму зор үнүми болатти. Шуңа мениңчә уларниң тәшвиқатлиридики 5 миң, 10 миң вә яки 20 миң дегәндәк санлиқ мәлуматларниң әһмийити йоқ, йәни бәк чоң пәрқ елип кәлмәйду.”

Риан сам әпәндиниң қаришичә, йеқинқи 10 йил ичидә уйғур мәдәнийити әмәлийәттә үхитай һөкүмитиниң әң зор дәриҗидики бузғунчилиқиға учриған.

Риан сам әпәнди йәнә хитай һөкүмитиниң дөләт ичи вә сиртида уйғурларға аит бир қисим мәдәнийәт ядикарлири вә мәдәнийәт адәтлирини “инсанийәтниң мәдәнийәт мираслири” тизимликиәә киргүзүп, уларни қаттиқ қоғдаватқанлиқи һәққидә давраң селиватқанлиқини билдүрди:

“шундақ, уларда мәдәнийәт ядикарлиқлирини вә шәкилсиз мәдәнийәт мираслирини тизимлитидиған сиясәтләр бар. Улар мәдәнийәт ядикарлиқлирини тизимлатқанда, һеч болмиғанда бу ядикарлиқларни вә бу орунларни өз исми билән қоғдаймиз дәйду. Улар бу орунларға мәбләғ салди, вивиска асти вә уларни мундәриҗигә турғузди. Әмма әпсуски, буларниң һечқайсиси уйғур мәдәнийитиниң районда сиҗил қоғдиливатқанлиқини көрсәтмәйду.”

Риан сам әпәндиниң тәкитлишичә, хитай һөкүмити хәлқарада “уйғур мәдәнийитини қоғдаватимиз” дәп тәшвиқ қиливатқан вақитниң өзидә, уйғур мәдәнийәт мираслирини қоғдиғучи вә давамлаштурғучи хәлқ сәнәткарлири билән тәтқиқатчиларни йоқитиш нишани қилған:

“мән илгири тилға елип өткинимдәк, улар уйғурларниң тарихий орунлирини вә диний сорунлирини вәйран қиливатиду. Улар кишиләрни мәшрәпкә охшаш хәлқ сәнити йиғилишлириға қатнашқи сәвәблик түрмиләргә ташлаватиду. Улар һазир өз мәдәнийитини сақлиғучиларни, зиялийларни вә сәнәткарларни қолға еливатиду. Бу әнәниләрни сақлап кәлгән кишиләр әң юқири кесим бойичә түрмиләргә ташланмақта. Мән йәнә уларниң әнәниви уйғур йезилирини вә шәһәрләрдики нурғун кона мәһәллиләрни вәйран қиливатқанлиқиға диққәт қиливатимән. Улар йәнә әнәниви уйғур өй җаһазлирини вә кишиләрниң өйлиридики җабдуқларни вәйран қиливатиду. Мениң демәкчи болғиним, улар дуняниң һәр қандақ йеридики һәрқандақ һөкүмәттин пәрқлиқ һалда әң кәң көләмлик һөкүмәт һуҗуми елип бериватиду. Шуниң билән бир вақитта йәнә уйғур мәдәнийитини қоғдаватқанлиқи һәққидиму давраң селиватиду.”

Америкидики уйғур тәтқиқатчиси әлис андрсон ханимму сап уйғур тили билән зияритимизни қобул қилди.

У сөзидә, “хитай һөкүмити уйғур мәдәнийитини қоғдаш әмәс, бәлки уйғур мәдәнийәт мираслирини йоқитиш җинайити өткүзүватиду,” деди.

Түркийәдики мәрйәм султан ханим “уйғур әнәниви тибабити, уйғурларниң яшаш вә озуқлиниш адәтлири” бойичә илмий тәтқиқат елип бериватқан яш уйғур тәтқиқатчилиридин бири.

Бүгүн мәрйәм султан ханимму зияритимизни қобул қилип, өзинң уйғурларниң күндилик турмуш адәтлири, йемәк-ичмәк мәдәнийити вә өрүп-адәт тәтқиқатлириға көрә, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң миллий мәдәнийити вә униң барлиқ шәкиллирини йоқитиш һәмдә иитайлаштуруш сиясити йүргүзиватқанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.