Weten xewpsizlik ministirliqi: “Uyghur mejburiy emgikige qilchimu ruxset yoq!”

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.06.12
xitay-mehsulati-mejburiy-emgek-chach.jpg Nyu-york portidiki amérika tamozhna we chégra qoghdash (CBP) xadimliri xitaydin kirgen, Uyghur rayonidiki türme yaki jaza lagérdikilerning emgiki bilen yasalghan dep guman qilin'ghan yalghan chach we qoshumche buyumlarni tekshürmekte. 2020-Yili 29-iyun.
AFP

Uyghur qirghinchiliqidiki eng yadroluq mezmunlarning biri Uyghurlarning mejburiy emgekke sélinishi we “Zamaniwi qullar” gha aylandurulushi bolup, izchil herqaysi sahening zor diqqitide bolup kelmekte. Del shundaq bolghanliqi üchün amérika dölet mejlisidiki ikki palatada mutleq üstün awaz bilen maqullan'ghan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” 2021-yili dékabirda pirézidént jow baydénning imza qoyushi bilen resmiy qanun'gha aylan'ghandin buyan Uyghur mejburiy emgikige chétishliq xitay shirketliri arqimu-arqidin “Mixqa üsüsh” ke bashlidi. 11-Iyun küni bu heqtiki eng yéngi qararning élan qilinishi buning bir inkasi süpitide herqaysi axbarat wasitiliridin keng yer aldi.

 Amérika ana weten xewpsizlik ministirliqi élan qilghan shu künlük uqturushta “Donggu'en bostanliq ayagh kiyim cheklik shirkiti” , “Shendung méyjya guruhi” we “Shinjang shénxo kömür we éléktir cheklik shirkiti” ning amérika hökümiti tüzgen “Qara tizimlik” ke kirgüzülgenliki éytildi. Uqturushta éniq qilip “Bu shirketler Uyghur mejburiy emgikige biwasite halda baghlan'ghanliqi üchün ularning mehsulati amérika baziridin cheklendi. 2024-Yili 12-iyundin bashlap ular éksport qilghan herqandaq mehsulat birdek amérika tamozhnisidin ötküzülmeydu” déyildi. Shuningdek bu qara tizimlikke kirgüzülidighan shirket tizimlikining dawamliq kéngiyiwatqanliqi tekitlendi.

Melum bolushiche, bu shirketler déngiz mehsulatliri, alyumin matériyalliri we ayagh kiyimlerni ishlepchiqirish bilen tonulghan bolup, xitay metbu'atlirida “Shinjangning iqtisadiy qurulushidiki gholluq shirketler” dep teriplen'gen iken. Bu üch shirketning qara tizimlikke élinish munasiwiti bilen amérika weten xewpsizlik ministirliqining ministiri aléxandro mayorkas (Alejandro Mayorkas) alahide söz qilip, buning tasadipiy élinip qalghan qarar emeslikini alahide eskertti. Uning sözliride mundaq qurlar bar: “Weten xewpsizlik ministirliqi héchqachan amérika tewesidiki héchqandaq teminlesh zenjiride mejburiy emgekning mewjut bolushigha yol qoyalmaydu, shundaqla barliq sahelerde öz qanunlirini ijra qilidu. Biz mejburiy emgektin paydilan'ghan shirketlerni dawamliq tekshürimiz hemde ularning jawabkarliqini sürüshte qilimiz. Biz herqaysi ishlepchiqirish tarmaqliridiki menpe'etdarlar, puqrawi jem'iyetler we xelq'ara shériklirimizni mejburiy emgekning qamchisini yoqitishta biz bilen hemkarlashsiken, deymiz. ”

Amérika tamozhnisidin ötüwatqan tawarlarning qismen yaki toluq halda mejburiy emgek bilen baghlinishi amérika hökümiti izchil ijra qilip kelgen Uyghur qirghinchiliqigha qarshi turush we uning jawabkarlirini sürüshte qilishtek dölet siyasitige xilap ikenliki melum. Bolupmu bu qétim qara tizimlikke qoshulghan üch shirketning ichidiki “Shendung méyjya guruhi” déngiz mehsulati ishlepchiqirish emgikide Uyghur ishchilarni “Zamaniwi qullar” süpitide köplep ishletkenliki üchün alahide diqqet qozghighan. Weten xewpsizlik ministirliqining bu qararni élishigha nezeriyewi asas hazirlap bergüchiler “Qanunsiz okyan qurulushi” tetqiqat guruppisi bolup, ularning mezkur guruh heqqidiki tepsiliy tekshürüsh doklati buningda chong rol oynighan.

 “Qanunsiz okyan qurulushi” ning mes'ulliridin iyan urbina (Ian Urbina) 11-iyunda élan qilghan bu heqtiki obzor maqaliside bildürüshiche, méyjya guruhining déngiz mehsulatlirini pishshiqlap ishlesh zawuti shendungda bolup, ularning mehsulati amérika, yawropa we jenubi koréye qatarliq jaylargha éksport qilinidu. Shu qatarda amérika teweside keng alqishqa érishken “H Mart” dukanliridiki déngiz mehsulatlirini birdek mushu guruh temin étidu. Ularning doklatida körsitilishiche, méyjya guruhi 2023-yili may éyigha qeder Uyghur aptonom rayonluq hökümetning arqa tirek bolushi bilen Uyghur diyaridin zor türkümdiki ishchilarni “Éshincha emgek küchi”, “Namratliqni tügitish” dégendek namlarda shendunggha yötkep kelgen. Xitay axbaratlirida éytilishiche, 2020-yili féwralda 39 kishilik ishchilar qoshuni Uyghur diyaridin shendungdiki méyjya guruhigha “Ish ornigha qaytish” sheklide ishqa chüshken. Méyjya guruhining Uyghur diyaridin ishchi yötkishi kem dégendimu 2019-yili bashlinip bolghan. Nöwette “Qanunsiz okyan qurulushi” tamamlighan doklatlardiki bashqa xitay shirketliri jiddiy tekshürüsh basquchida bolup, ulardin yene bir munchisining yéqin kelgüside bu qara tizimlikke qoshulush éhtimalliqi bar iken. “Jenub rak mehsulatliri birleshmisi” ning re'isi jon willyams (John Williams) bu heqte muxbirlargha söz qilip, bu qararni qet'iy himaye qilidighanliqini bildürgen. U mundaq dégen: “Rak mehsulatlirini teminlesh zenjiri dunyadiki eng ajiz xelqlerdin menpe'etlinish qilmishining oxshimighan tesirige uchrap kelmekte. Xitaydiki déngiz mehsulatlirini pishshiqlap ishlesh zawutlirida Uyghur ishchilar orap-qachilighan argéntina qizil qisquchpaqiliri amérika dukanliridiki saghlam mehsulatlar bilen besleshmesliki kérek. ‛mejburiy emgekke qarshi turush xizmet guruppisi‚ (FLETF) ning déngiz mehsulatliri teminlesh zenjiridiki mejburiy emgekke qarshi bu herikiti amérika tewesidiki déngiz mehsulatliri import qilghuchilar üchün küchlük bir agahlandurush bolghusi: erzan tennerxte mal ekirip yuqiri sommiliq payda élish héchqachan exlaqiy we qanuniy mejburiyetlerning ornini basalmaydu. ”

Melum bolushiche, ana weten xewpsizlik ministirliqining bu qararini ijra qilish, bolupmu mejburiy emgek bilen baghlinishliq mehsulatlarning amérika tamozhnisidin ötüshini nazaret qilish xizmitige “Mejburiy emgekke qarshi turush xizmet guruppisi” (FLETF) mes'ul bolup, bu komitét biwasite halda weten bixeterlik ministirliqining yétekchilikide ish köridiken. Buning aldinqi nishani del Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning qurbanliri bolghan mejburiy emgek ishchilirining emgiki bedilige ishlen'gen mehsulatlarning amérika bazirigha kirishini tosush bolup, mushu teriqide ular qara tizimlikke alghan shirketler yuqiriqi üch shirketni qoshqanda 68 ge yetken. Bu heqte söz bolghanda mezkur komitétning re'isi, ana weten xewpsizlik ministirliqining ministir yardemchisi robért silwéris (Robert Silvers) 2023-yilning özidila qara tizimlikning 240 pirsent zorayghanliqini, mushuning özila amérika hökümitining mejburiy emgekni chekleshke qanchilik zéhin qoyuwatqanliqini körsitip béridighanliqini alahide tekitleydu. Uning bayan qilishiche, bu isimliktiki shirketler déhqanchiliq, kiyim-kéchek, bataréye, ximiyewi buyumlar, éléktir üsküniler, yémeklik xuruchliri, a'ile éléktir üsküniliri, küntaxta qatarliqlarni öz ichige alidu. Bayanatta uning munu sözliri orun alghan:

 “Bügünki bu herikitimizde shinjangning ichi we téshidiki shirketlerdin üchi qara tizimlikke élindi. Bu hal bizning ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ ni ijra qilishtiki qet'iy iradimizni mu'eyyenleshtürdi. Biz bu arqiliq yene amérika hökümitining teminlesh zenjiridiki mejburiy emgek amillirini tügitishte konkrét bir qedem alghanliqini namayan qilduq. Bu hal shirketler üchün hoshyarliqni östürüsh, bolupmu mehsulatlarning nedin kéliwatqanliqini bilish heqqidiki bir agahlandurushtur. ‛mejburiy emgekke qarshi turush xizmet guruppisi‚ mushu xil shekilde qara tizimlikke élinishi zörür bolghan shirketlerni dawamliq éniqlaydu we tekshüridu. Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi bolsa portlirimizda buni ijra qilishta yüksek hoshyarliqini dawam qilidu.”

 Ana weten xewpsizlik ministirliqining uqturushidin melum bolushiche, “Donggu'en bostanliq ayagh kiyim shirkiti” gu'angdung ölkiside bolup, asasliqi ayagh mehsulatliri bilen dang chiqarghan. Bu qétimliq tekshürüshte ularning “Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtüeni” bilen zich hemkarlashqan halda Uyghur we bashqa milletlerdin bolghan “Éshincha emgek küchliri” ni yötkep ishqa salghanliqi ashkara bolghan. “Shinjang shénxo kömür we éléktir shirkiti” bolsa Uyghur diyarining özide bolup, asasen alyumin we karbonluq maddilarni ishlepchiqiridiken. 2022-Yili iyunda “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ijra qilinishqa bashlighandin buyan amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi3.3 Milyard amérika dolliri qimmitidiki 8500 mal yollanmisini közdin kechürüp chiqqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.