Худсон институтида “уйғур мәҗбурий әмгәк хирисиға тақабил туруш” намлиқ йиғин чақирилди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.06.17
hudson-institute-ufla Худсон институтида ечилған “уйғур мәҗбурий әмгәк хирисиға тақабил туруш” намлиқ йиғин көрүнүши. 2024-Йили 13-июн, худсон институти
Youtube/@hudsoninstitute/screenshot

Хитай һөкүмити уйғур елида америка һөкүмити билән канада, голландийә қатарлиқ башқа нурғун ғәрб дөләтлири парламентлири тәрипидин “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп аталған вәһшиянә сиясәтлирини йолға қойғандин буян, уйғурларни “ешинча әмгәк күчлирини йөткәш”, “ишик алдида ишқа орунлаштуруш”, “кәспий маһарәт билән тәрбийәләш” дегәндәк намлар астида уйғур елиниң ичи вә сиртидики түрлүк завут карханиларда мәҗбурий әмгәккә салған, шундақла буни юқириқи сиясәтлириниң бир парчиси сүпитидә иҗра қиливатқан иди. Америкадики нопузлуқ тәтқиқат органлиридин ходсон институтиниң көрситишичә, хитай компартийәси “дунядики әң чоң дөләт башқурушидики мәҗбурий әмгәк пиланини йолға қоюп, тәхминән 3 милйон уйғурни қул қилған” .

Америка дөләт мәҗлиси бу җинайәткә тақабил туруш үчүн, 2021-йили 12-айда “уйғур мәҗбурий әмгәкниң алдини елиш қануни” (UFLPA) ни мақуллап, уйғур мәҗбурий әмгәк күчи билән ишләпчиқирилған таварларниң америкаға киришини тосушни мәқсәт қилған иди. Бу абидә характерлик қанун 2022-йили 6-айдин башлап рәсмий иҗра қилинишқа башлиған иди. Қанун иҗра қилиниватқанлиқиға икки йил толған мәзгилдә худсон институти йәнә “уйғур мәҗбурий әмгәк хирисиға тақабил туруш” намлиқ йиғин чақирип, бу қанунниң икки йиллиқ мусаписигә қарап чиққан. Йиғинда бу қанунниң чиқирилиши вә иҗраийитигә мунасивәтлик шәхсләрдин башқа йәнә, уйғур паалийәтчиси қәлбинур ғени сөзгә тәклип қилинған. У йиғинда син арқилиқ әслидә корладики бир мәктәптә рәсим вә әдәбият оқутқучилиқи қилидиған һәдиси рәнагүл ғениниң “өйидә қуран сақлиған” , “намаз оқуған” дегәндәк аталмиш җинайәтләр билән тутқун қилинип, 17 йиллиқ кесилиши вә һазир түрмидә кийим-кечәк тикидиған қул ишчиға айландурулушиғичә болған җәрянларни баян қилиш арқилиқ, уйғур мәҗбурий әмгикигә тақабил турушниң немә үчүн муһимлиқини йиғин әһлиниң сәмигә йәнә бир қетим салған.

Уйғур паалийәтчиси қәлбинур ғени сөзгә тәклип қилинип һәдиси рәнагүл ғени һәққидә сөзләватқан көрүнүш. 2024-Йили 13-июн, худсон институти
Уйғур паалийәтчиси қәлбинур ғени сөзгә тәклип қилинип һәдиси рәнагүл ғени һәққидә сөзләватқан көрүнүш. 2024-Йили 13-июн, худсон институти
Youtube/@hudsoninstitute/screenshot

Йиғинға америка сода, таможна вә чегра қоғдаш идариси, содини түзәш иҗра қилиш ишханиси иҗраийә директори ерик чой (Eric Choy), дөләтлик ташқи сода кеңишиниң хәлқара тәминләш зәнҗири сиясити бөлүми алий директори җон пикел (John Pickel), америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитети, сиясәт вә ахбарат мунасивити директори сикот филипси (Scott Flipse) қатарлиқлар тәклип қилинған.

Сикот филипси йиғинда “уйғур мәҗбурий әмгикигә тақабил туруш қануни” ниң дәсләпки лайиһәси түзүлүп мунасивәтлик кишиләргә әвәтилгәндә һәммә кишиниң инкасиниң “бу қанунниң өтүши мумкин әмәс” тин ибарәт болғанлиқини, нурғун чоң ширкәтләрниң һәтта ақсарайниңму бу қанунниң өтмәслики үчүн лобичилиқ қилғанлиқини, кеңәш палата әзаси җеф меркилий вә сабиқ авам палата рәиси нәнси плуси ханимниң қаттиқ күч чиқириши нәтиҗисидә вә һәр икки партийәдин болған мәҗлис әзалириниң күчлүк қоллиши билән “имкансиз” дәп қаралған бу қанунниң мақуллинип чиққанлиқини сөзләп өтти.

У бу қанунниң толуқ иҗра қилинишини алға сүрүш үчүнму наһайити зор тиришчанлиқ көрситилгәнликини ейтти. Әмма у бу қанунниң иҗра қилинишиниң икки йиллиқини тәбрикләватқан болсақму, бирақ һечқандақ бир тиришчанлиқни биз уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләштә йетәрлик дәп қариялмаймиз” дәп әскәртти.

У мундақ деди: “биз үчүн һечқандақ бир иш йетәрлик әмәс. Һечбир нәтиҗә йетәрлик әмәс. Бу қанунни иҗра қиливатқанда биз шуни унтуп қалмаслиқимиз керәкки, бу йәрдә бир инсанниң тирагедийәси бар, уйғур елидики чарисиз кишиләрниң әмгики үчүн експлататсийә қилиниш һекайиси бар. Ирқий қирғинчилиқни тохтитиш, биз бу қанунни иҗра қилғанда биз әсләшкә тегишлик әң муһим амил болуши керәк”.

Америка сода, таможна вә чегра қоғдаш идариси, содини түзәш иҗра қилиш ишханиси иҗраийә директори ерик чой болса бу қанунни әң юқири дәриҗидә иҗра қилиш үчүн мәйли дөләт мәҗлиси болсун, мәйли таможна чегра қоғдаш идариси болсун, һәр тәрәптин күчлүк қоллашқа еришкәнликини, барлиқ тәрәпләрниң уйғурлар вә башқа түркий хәлқләрниң ирқий қирғинчилиқтин ибарәт еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә учраватқанлиқидәк бир пакитни көздә тутуп, бу қанунни әң яхши шәкилдә иҗра қилишқа тиришчанлиқ көрсәткәнликини баян қилди. У йәнә сөзидә “биз бу қанунни иҗра қиливатқан икки йил болған мушу мәзгилдә биз һелиһәм йеңи нәрсиләрни өгиниватимиз, һелиһәм йеңи нәрсиләрни байқаватимиз” деди. У йәнә, уйғур мәҗбурий әмгики билән булғанған мәһсулатларниң пәқәтла уйғур районидин чиқмиғанлиқи, хитайниң башқа өлкилиридиму болғанлиқи, һәтта шәрқий җәнубий асия дөләтлири вә башқа дөләтләрдики җайлардиму хитай ширкәтлириниң мәһсулатлириниң пишшиқлап ишлинип сетилидиғанлиқини нәзәрдә тутқанда, уйғур мәҗбурий әмгики билән булғанған мәһсулатларни байқаш вә тосашниң һәқиқәтәнму зор риқабәткә толған бир ишлиқини вә өзлириниң бу риқабәтни һәл қилиш үчүн тохтимай һәрикәт қиливатқанлиқини баян қилди. Бирақ у һәммидин муһими, америкадики ширкәтләрниң һазир уйғур мәҗбурий әмгики билән булғанған мәһсулатлар вә тәминләш зәнҗирлирини рәт қилиш, инкар қилиш орниға актип һалда униңдин қандақ қилғанда сақлиниш, пакиз тәминләш зәнҗирини тепиш йолиға қарап меңиватқанлиқиниму әскәртип өтүп, буниң интайин муһим бир бурулушлиқини билдүрди.

Дөләтлик ташқи сода кеңишиниң хәлқара тәминләш зәнҗири сиясити бөлүми алий директори җон пикел, уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануниниң дөләтләр ара дипломатийәгә вә җаза қанунлириға даир қисмини чүшәндүрүп өтти. У қанунниң бу қисимлириниң қандақ қилғанда, уйғур мәҗбурий әмгики мәсилисини йилтизидин һәл қилишқа қаритилғанлиқини, шуңа қанунниң дипломатийә вә җаза қанунлириға мунасивәтлик қисимлирини тәтбиқлаш вә иҗра қилиш үчүн тәрбийәләш вә тәйярлиқ басқучида туруватқанлиқини чүшәндүрди.

Бу мутәхәссисләр йиғинниң ахиридики соал-җаваб қисмида уйғур мәҗбурий әмгики мәһсулатлириниң америкаға киришини чәкләш үчүн йәнә немиләрни қилиш керәк? дегән соалға җаваб бәрди. Улар буниңға бәргән җавабида, алди билән бу қанунни иҗра қилишта америка һөкүмитиниң барлиқ тармақлириниң бирликтә һәрикәт қилишиниң муһимлиқини һәмдә йәнә мәҗбурий әмгәк мәһсулатлиридин пайда елишни тохтатмиған ширкәтләр вә орунларға қаритилған җазани күчәйтиштин ибарәт икки муһим нуқтини оттуриға қойди.

Сикот филипси хитайниң әрзан баһалиқ маллирини тор арқилиқ сатидиған “тему” әпини сода қара тизимликигә елиш лазимлиқини оттуриға қойди. У сөзидә тему ширкитиниң америка таможнасиниң қиммити 800 доллардин төвән посулкини тәкшүрмәйдиған “әң төвән чәк” қаидисидин “йочуқ” қатарида пайдилиниватқанлиқини, темудин ибарәт бу тор парчә сетиш ширкитиниң барлиқ басқучлирида мәҗбурий әмгәкниң барлиқи һәққидә доклат барлиқини тәкитләп, биз униңға “амазон” яки “етсий” қатарлиқ тор парчә сетиш дукканлиридәк муамилә қилмаслиқимиз керәк, дәп әскәртти.

Юқириқи мутәхәссисләр йәнә уйғур мәҗбурий әмгикидин пайда еливатқан орун вә шәхсләрни қара тизимликкә елиш көлимини кеңәйтиш вә җазани күчәйтишниму уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләштики үнүмини тәкитләшти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.