Уйғур мәшрәплири уйғур мәдәнийити вә миллий роһиниң ярқин намайәндисидур

Мухбиримиз нуриман
2020-08-21
Share
uyghur-muqam-tetqiqat-muqeddes-1.jpg Фирансийәдики уйғур музика тәтқиқатчиси муқәддәс миҗит ханим "дуняниң кечилири" фестивалда. 2015-Йили, җәнвә, шиветсарийә.
Muqeddes teminligen

Фирансийәдики уйғур музика тәтқиқатчиси муқәддәс миҗит билән америкалиқ фотограф лиса рус уйғур мәшрәплириниң уйғур миллий кимликини сақлаш, давамлаштуруш вә уйғурларниң иҗтимаий реаллиқини әкс әттүрүштики муһим ролини алаһидә тәкитлиди.

Хәлқарада хитай һакимийитиниң уйғурларға йүргүзүватқан сиясити "ирқи қирғинчилиқ" дәп етирап қилинишқа башланди. Бу уйғурлар дуч келиватқан кризисниң бир қанчә йилдин буян дейиливатқан "мәдәнийәт қирғинчилиқи" дин нәччә һәссә еғир икәнликини ипадиләйду.

Мәлум болушичә, муһаҗирәттики уйғурлар өзлириниң миллий кимликини сақлап қилиш үчүн уйғур мәдәнийитиниң кичиклитилгән өрники болған мәшрәпни қайтидин җанландурушқа башлиған.

Фирансийәдә турушлуқ музика тәтқиқатчиси вә филим ишлигүчи доктор муқәддәс миҗит мәхсус уйғур сәнитини тәтқиқ қилидиған болуп, у мәшрәпни тонуштуруп мундақ деди: "мәшрәп дегинимиз уйғурлар арисида өткүзүлидиған җамаәтниң бир йәргә келишигә вәсилә болидиған көп қатламға игә мурасимларниң бири. Мәшрәп өзигә хас қаидә-йосунлири билән той-төкүн мурасимлири вә башқа йиғилишлардин көрүнәрлик пәрқлиниду."

Мәшрәп һәққидә уйғур тилида вә башқа тилларда нурғун тәтқиқат мақалилири йезилған вә давамлиқ йезилмақта. Мәшрәп мурасимида ейтилидиған нахшиларниң текистлири һәққидә омумйүзлүк һалда "мәрданилик, исян, садақәт, пак муһәббәт, достлуқ вә инсаний ғурур туйғулири урғуп туриду," дейилгән.

Муқәддәс миҗит нәччә миң йиллиқ мәдәнийәткә игә уйғурларниң тарихий тәрәққият җәрянида һәр хил мәдәнийәтләрни, болупму диний мәдәнийәт амиллирини мәшрәптин ибарәт бу алаһидә сәнәт шәклигә сиңдүргәнликини тәкитләп, мундақ деди: "мәшрәптики бәзи қаидиләр софизимдин кәлгән десәм, бәзилиримизгә бәк яқмаслиқи мумкин, лекин бизниң мәдәнийитимизгә из қалдурғини бизниң дәл бизниң тарихимиздур. Мәшрәпниң қурулмисини гоя кичик типтики бир дөләт системисиға охшитиш мумкин."

Муқәддәс миҗит мәшрәпни тәтқиқ қилиш җәрянида һазирғичә сақлинип кәлгән уйғур муқамлири вә нахша-музикилириниң әвладму-әвлад сақлинип қилишида мәшрәп мурасимлириниң наһайити муһим һәл қилғуч рол ойниғанлиқини һес қилған. У: "өз мәдәнийитимизни сақлап қалимиз дәйдикәнмиз, алди билән мәдәнийитимизни тоғра өгинишимиз керәк," дәп тәкитлиди.

Муқәддәс миҗит франсийәдәк бир дөләттә уйғур мәдәнийитини тонуштурушниң йеңи вә өзгичә йоллирини тепип чиққан. Униң дейишичә, күнигә 200 әтрапида сәнәт кечикликлири өткүзүлүп туридиған бир дөләттә башқа бир натонуш милләтниң сәнитини намаян қилиш толиму тәскән. Шуниң үчүн муқәддәс миҗит әнәниви уйғур уссулиға явропа услубидики һәрикәтләрни қошуш арқилиқ уйғурларниң бешиға кәлгән зулум, бу зулум алдидики чарисизлик, ят әлдики ғериблиқини ипадиләшкә тиришқан.

Америкалиқ фотограф лиса рус 2019-йили ню-йорк шәһиридә "мән ухлиялмидим" темисида бир йерим айлиқ рәсим көргәзмиси өткүзгән. Бу көргәзмидә муқәддәс миҗит өзиниң йеңичә услубтики уссули арқилиқ тамдики рәсимләргә җан киргүзгән. Рәсимдики мәзлум милләтниң дәрдини көргәзмигә кәлгәнләргә җанлиқ бир шәкилдә ипадилигән.

Лиса уйғурларниң ана юртиға көп қетим барған вә уйғурларниң турмушиға чоңқур чөккән фотограф болуп, уйғур диярида йүз бәргән паҗиәләр униңға чоңқур тәсир қилған. У зияритимизни қобул қилип, ню-йорктики көргәзмидә зиярәтчиләрниң муқәддәсниң уссулиға қарап көз йеши қилғанлиқини әсләп өтти. У мәшрәп шәклидики әнәниви сәнәтниң ғәрб вә башқа әлләрниң кишилири ортақ чүшинәләйдиған ортақ тил, йәни уссул тилиға айландурулушниң уйғур мәсилисини аңлитиштики үнүмлүк бир йол икәнликини тәкитләп, мундақ деди: "уйғур сәнити уйғурларниң өз дәрдини дуняға аңлитиштики бир йолидур. Әнәниви хәлқ уссулини ғәрпликләргә өз пети көрситиш, йәни уссул сәнитидин пайдилинип, һазир уйғур диярида йүз бериватқан ишларни ипадә қилғили болиду. Уссул арқилиқ йоқитиш, бузғунчилиқ, айрилиш қатарлиқларни қандақ ипадиләш керәк? ғәрбтә уйғур мәдәнийитигә техичә ят болған бир хил шәкил бар, у болсиму заманиви уссул. У мода еқим уссулдинму, әнәниви уссулдинму пәрқлиниду. Бу уссул қәдимки билән һазирқини бирләштүрүп, инсанниң нөвәттә йүз бериватқан реаллиққа болған һессиятни ипадиләйду. Әгәр уйғур тилида уйғурларниң дәрдини аңлатсиңиз, у чағда ғәрбликләр буни чүшиниш үчүн алди билән уйғур тилини өгиниш керәк. Лекин уссул тилида пүтүн дуня немә демәкчи болғинини чүшинәләйду. Муқәддәс музика, уссул вә һәрикәтни бәк яхши бирләштүрди, зиярәтчиләр мәйли ғәрблик, мәйли шәрқлиқ болсун, җанлиқ бир бәдәнниң һәрикитидин чоңқур бир азабни һес қилип, көз йеши қилишти."

Муқәддәс миҗит ахирида: "мәшрәпкә охшаш қиммәтлик мираслиримизни қоғдаш, раваҗландуруш вә җанландуруш иши биз яшларниң уни йеңичә вә өзгичә йоллар билән хәлқаралиқ сәвийигә йәткүзүшимизгә бағлиқ," деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт