Мустәқил органлар кишилик һоқуқ кеңишидә уйғурлар һәққидики әндишилирини оттуриға қойди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.03.22
shuniji-funiki Японийәдики мустәқил органлардин “хәлқаралиқ кәсипләрни қоллаш җәмийити” (International Career Support Association) гә вәкил болуп кәлгән, кишилик һоқуқ паалийәтчиси шуничи фуҗики (алди рәт солдин биринчи киши) әпәнди уйғурлар һәққидә сөзләватиду. 2024-Йили 21-март, җәнвә
webtv.un.org/screenshot

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 55-нөвәтлик кишилик һоқуқ кеңиши 26-феврал күни җәнвәдә башланғаниди. Бу йиғин мәзгилидә уйғурларниң мәсилилири һәрқайси хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлири вә һөкүмәтләр тәрипидин давамлиқ оттуриға қоюлмақта.

21-Март күни, 55-нөвәтлик кишилик һоқуқ кеңишиниң 38-қетимлиқ йиғини өткүзүлгән болуп, бу йиғинда һәрқайси дөләтләрдә сақлиниватқан кишилик һоқуқ мәсилилири, аз санлиқлар мәсилилири вә иҗтимаий мәсилиләр нуқтилиқ музакирә қилинған. Йиғинда бир қанчә мустәқил хәлқаралиқ орган уйғурлар мәсилисини күн тәртипкә әп келип, кеңәшниң диққитигә сунған.

Булар арисида японийәдики мустәқил органлардин “хәлқаралиқ кәсипләрни қоллаш җәмийити” (International Career Support Association) гә вәкил болуп кәлгән, кишилик һоқуқ паалийәтчиси шуничи фуҗики әпәнди йиғинда мәхсус уйғурлар һәққидә сөз қилған. У мундақ дегән:

“һөрмәтлик рәис әпәнди, биз бу йәрдә шинҗаңдики уйғурларға давамлиқ йүргүзүлүватқан системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири һәққидики әндишилиримизни оттуриға қоймақчи. Хитай һөкүмити районға киришни чәкләш арқилиқ, бу йәрдики системилиқ кәмситиш, кәң көләмлик халиғанчә тутқун вә мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидики доклатларниң мустәқил тәкшүрүлүшигә тосқунлуқ қилмақта. Бирақ, мустәқил органлири, журналистлар вә тәтқиқатчилар тәрипидин оттуриға чиқириливатқан зор пакитлар районда йүз бериватқан системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлириниң кишини чөчүтидиған дәриҗидә икәнликини көрситип турмақта.”

Шуничи фуҗики әпәнди сөзини давам қилип, хитайниң кәспий техника тәрбийәләш намидики йиғивелиш орунлириниң әмәлийәттә җаза лагерлири икәнликини оттуриға қойған. У мундақ дегән:

“хитай һөкүмитиниң кәспий тәрбийәләш намидики орунлири җаза лагерлириға охшаш ишләйду. Бу орунларда кишиләр меңә ююшқа, мәҗбурий әмгәккә вә мәдәнийәт ассимилятсийәгә учримақта.”

Шуничи фуҗики әпәнди сөзи давамида йәнә, б д т ниң ирқий кәмситишни түгитиш комитетиниң 2023-йили елан қилған доклатиға асасланғанда хитай һөкүмитиниң йәнә, кәң көләмлик назарәт қилиш, диний адәтләргә чәклимә қоюш вә мәҗбурий туғмас қилиш васитилириниму қоллиниватқанлиқини билдүрүп, кишилик һоқуқ кеңишигә төвәндики тәклипләрни сунған:

“биз силәрниң хитай һөкүмитидин б д т кишилик һоқуқ мутәхәссислирини өз ичигә алған көзәткүчиләрниң шинҗаңға тосалғусиз һалда киришигә рухсәт қилиш, халиғанчә қолға елинғанларни қоюп беришни тәләп қилишиңларни; қийин-қистақ, мәҗбурий әмгәк вә мәдәнийәт ассимилятсийәси җинайити үстидин әтраплиқ тәкшүрүш елип беришиңларни сораймиз”

Фуҗики әпәнди һәрқайси әза дөләтләргиму хитаб қилип, уларни уйғурларниң мәҗбурий әмгики билән ишләпчиқирилған мәһсулатларни импорт қилишни чәкләйдиған қанун чиқиришқа дәвәт қилған вә “биз бу кеңәшни җиддий һәрикәткә өтүшкә чақиримиз. Чүнки уйғурлар мушу минутлардиму зулум чәкмәктә.” дәп әскәрткән.

Йиғинда йәнә, хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә хәлқара кишилик һоқуқ мулазимити вә хәлқара динлар ара қатарлиқ тәшкилатларниң вәкиллириму уйғурлар мәсилисини тилға алған.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң вәкили йиғиндики сөзидә “кишилик һоқуқ кеңишидин кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси 2022-йили елан қилған доклатта оттуриға қоюлғанлар һәққидә из қоғлап тәкшүрүш әп бериш” ни тәләп қилған. У йәнә, кишилик һоқуқ алий комиссариниң райондики вәзийәт һәққидә йеңи доклат бериши лазимлиқи вә җавабкарлиқни сүрүштүрүшниң йоллирини издиши лазимлиқини” дегән.

“хәлқара динлар ара” (Interfaith International) намлиқ тәшкилатму йиғиндики сөзидә нуқтилиқ һалда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан диний бесимини әйиблигән. Бу тәшкилат вәкили хитай һөкүмитиниң 2015-йили террорлуққа қарши туруш қанунини мақуллап, уйғурларға зәрбә бәргәнликини, диний радикаллиқ нами билән уларниң нормал диний паалийәтлиригә чәклигәнликини билдүргән. У хитай һөкүмитиниң өзи қол қойған хәлқаралиқ әһдинамиләр бойичә уйғурлар вә тибәтләрниң диний һоқуқлириға һөрмәт қилиши лазимлиқини билдүргән вә һәмдә мустәқил тәкшүргүчиләрниң районда тосалғусиз тәкшүрүш әп беришқа йол қоюши лазимлиқини әскәрткән.

55-Нөвәтлик кишилик һоқуқ кеңишиниң йиғинлири 5-апрел күнигичә давам қилидиған болуп, дуня уйғур қурултийи бу җәрянда җәнвәдә һәр хил учришишлар вә яндаш паалийәтләрни уюштуруш арқилиқ уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини паш қилған.

Кишилик һоқуқ алий комиссари волкер түркму бу кеңәшниң йиғинида доклат бәргәндә уйғурлар мәсилисини тилға елип “хитай һөкүмитини шинҗаңда вә тибәттә йолға қоюватқан вә кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан қанун, сиясәт вә иҗраатлирини өзгәртишкә” чақирғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.