Sofiy richardson: xitayning insaniyetke qarshi jinayitini jawabkarliqqa tartish we jazalashni kéchiktürüshke bolmaydu

Muxbirimiz gülchéhre
2021-04-21
Share
Sophie-Richardson-Sofiy-richardson.jpg Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim nyu-york birleshken döletler teshkilatining bash shtabida muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 14-yanwar.
AFP

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining 19-aprél xitayning Uyghur we bashqa türkiy musulmanlargha qarita "Insaniyetke qarshi jinayet" sadir qiliwatqanliqi heqqidiki "Ularning neslini qurutup, kökini qirish: xitayning Uyghur we bashqa türkiy musulmanlarni nishan qilghan insaniyetke qarshi jinayiti" namliq 53 betlik doklati, amérikidiki stanford uniwérsitéti qanun instituti xelq'ara kishilik hoquq we ixtilaplarni hel qilish klinkisi (orni) ning hemkarliqida teyyarlan'ghan.

Uningda xitay hökümet höjjetliri, kishilik hoquq teshkilatlirining, axbarat organlirining éniqlighan xewer hemde bir qisim nopuzluq mutexessis we alimlarning tetqiqatlirigha asaslan'ghan. Buningda xitay hökümitining Uyghur diyarida élip bériwatqan siyaset we tedbirliri üstidin xelq'ara qanun ramkisigha asasen bahalash élip bérilghan. Doklatta mundaq dep körsitilgen: "Xelq'ara qanun ölchimi boyiche kishilik hoquqni közitish teshkilati we stanford klinkisining höküm qilishiche, xitay da'irilirining Uyghur we türkiy musulmanlirigha qaratqan keng kölemde xalighanche tutup turush, qiynash, mejburiy ghayib qilish, keng kölemlik nazaret qilish, medeniyet we diniy yoqitish, a'ilini parchilash, mejburiy xitaygha qayturush, mejburiy emgek, jinsiy zorawanliq we köpiyish hoquqigha dexli-terz qilish qatarliq bu bir qatar ziyankeshlikliri omumiy xelqni sistémiliq basturushning bir qismi süpitide insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshke kupaye qilidu".

Doklatta éytilishiche, xitay hökümitining xelq'ara jinayi ishlar sotining rim nizami boyiche, insaniyetke qarshi jinayet shekillendüridighan Uyghur élidiki keng kölemlik we sistémiliq tutqun qilish, qiyin-qistaq, medeniyet basturushi siyasetlirige we bashqa jinayetlerge xitay rehberliki jawabkar iken. Shundaqla jawabkarliq bir döletning özining dölet ichidiki sotliridila emes, belki xelq'ara sotlardimu uniwérsal bashqurush prinsipi astida sotlinidu hem mezkur jinayetni sadir qilghuchi siyaset we organlargha chétishliq shexslermu jinayi jawabkarliqqa tartilidu.

Bu doklat élan qilinishning aldida amérika tashqi ishlar ministirliqi 30-mart özining 2020-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qilip, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan "Irqiy qirghinchiliqi" we "Insaniyetke qarshi jinayetliri" ni qattiq tenqid qilghanidi. Amérikidin bashqa yene bélgiye, kanada we gollandiye xitayning herikitining xelq'ara qanun boyiche irqiy qirghinchiliq teshkil qilidighanliqini belgiligenidi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofiy richardson xanim teshkilati élan qilghan, küchlük delil-ispatliq bu doklatida xitayning qilmishliri qandaq bir weziyet teqezzasi astida "Insaniyetke qarshi jinayet" dep sherhlishining sewebi heqqide, so'alimizgha mundaq dep éniqlima berdi: "Insaniyetke qarshi jinayet xelq'ara qanundiki eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki we wehshiy jinayet. Shundaqla biz buni ilgiri süriye, sudan we birmadiki weziyitige oxshash tedbqlighaniduq. Kishilik hoquqni közitish teshkilati bu doklatta gerche irqiy qirghinchiliq dep biwasite körsetmigen bolsimu bu doklatning mezmuni bu xil yekünni chetke qaqmaydu, munasiwetlik ispatlar irqiy qirghinchiliqning yekünini qollaydu. Biz xitayni 'irqiy qirghinchiliq' bilen biwasite eyibleshte uchraydighan riqabetlerni we buning téximu köp waqit alidighanliqini közde tutup, yene bir yil saqlashni toghra körmiduq. Xitayning jinayetlirini jiddiy toxtitish hemde uni xelq'ara sotta jawabkarliqqa tartishtek jiddiyet seweblik, xitayning insanliqqa qarshi jinayet ötküzüsh bilen eyibleshke tamamen yéterlik bolghan ispatlar bilen teminliduq. Bu bizning Uyghur rayoni weziyitige bolghan endishimizning jiddiy ikenliki körsitip béridu. Xitayning dölet küchi bilen Uyghur we bashqilargha dawam qiliwatqan rehimsiz wehshiyliki choqum jawabkarliqqa tartilishi shert. Bu dawamlishiwatqan jinayetlerni toxtitish üchün choqum xelq'ara jama'et mas qedemde yer shari xaraktérlik inkas qozghilishi we mas qedemde jiddiy tedbir élinishi kérek".

Muxbir: "Soféy xanim, bu doklatta xelq'ara jama'etchilikige qarita bir qatar muraji'etlerde bolghan ikensiler, nuqtiliq telepliringlarni chüshendürüp ötsingiz".

Sofiy richardson: "Kishilik hoquqni közitish teshkilati, b d t kishilik hoquq kéngishining qarar maqullap, tekshürüsh komitéti qurush, insaniyetke qaritilghan jinayet eyibleshlirini tekshürüshke hoquq bérish, kishilik hoquqqa dexli-terz qilishqa mes'ul xadimlarni éniqlash we jawabkarliqning yol xeritisini otturigha qoyushini telep qildi. Birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari Uyghur rayonidiki kishilik hoquq weziyitini nazaret qilishi we doklat qilishi kérek.

Alaqidar döletler mas qedemlik wiza cheklimisi, sayahet cheklimisi we jinayi qilmishlargha mes'ul organlargha qaritilghan shexsiy jazalarni yolgha qoyushi kérek. Döletler yene dölet ichide jinayi ishlar délolirini turghuzup, "Uniwérsal bashqurush" uqumigha asasen chet'eldiki asasliq jinayetchilerni sotlishi kérek. Döletler yene soda kontrolluqni we bashqa tedbirlerni yolgha qoyup, xitayning dawamliq mejburiy emgek küchi ishlitishini tosushi kérek".

Yéqinqi mezgildin béri 2022-yil xitayda ötküzülmekchi bolghan qishliq olimpik musabiqisige qarshi turush sadaliri barghanséri küchiyiwatqan bolup, amérika bashchiliqidiki gherb elliri bu mesilini jiddiy oylishishqa bashlighanliqi melum. Emma olimpik komitétidiki emeldarlar "Tenterbiyeni siyaset bilen arilashturushqa bolmaydu" dégen jawabi semimiyetsizlik bilen eyiblenmekte. Chünki közetküchilerning qarishiche, olimpik yighini elwette siyasiy meqset arilashqan heriket iken. Xitay re'isi shi jinpingmu bu musabiqini siyasiy gherez üchün, yeni özining dölitini "Qanun döliti", özining jinayetlirini "Qanunluq heriket" qilip körsitish üchün bu musabiqini ötküzüshte ching turmaqta iken.

Soféy xanim, bu doklat yene xitayning 2022-yilliq qishliq olimpik ötküzüshini bayqut qilish chaqiriqi kücheygen bir mezgilde élan qilin'ghanliqi üchün xelq'ara olimpik komitétining étibarini qozghashni ümid qilidighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Elwette bizmu shuni chaqiriq qilip kelduq, emma xitaydiki bu qeder jiddiy siyasiy weziyitige nisbeten xelq'ara olimpik komitétining qayturghan inkasi epsuslinarliq halda passip bolup kéliwatidu, méningche xitayning olimpiki pilanlinip bolghan teqdirdimu, tokyo olimpiki kowéd wirusi yuqumi seweblik ötküzülüshi bir yil kéchiktürülgen yerde, xitaydiki bu weziyet héch bolmighanda uning olimpik ötküzüshini bir yil kéchiktürüshke tamamen seweb bolalaydu".

Amérika tashqi ishlar ministirliqining 30-mart élan qilghan yilliq doklati, xitay Uyghurlargha tutqan mu'amilisi seweblik eng qattiq eyiblen'gen doklat bolup, xitayning "Irqiy qirghinchiliqi" we "Insaniyetke qarshi jinayiti" tunji qétim uning yilliq kishilik hoquq doklatigha kirgüzülüshidur.

Xelq'ara sot mehkimisi insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghuchilargha jinayi ishlar we tölem telep qilish arqiliq jazalanmasliqqa qarshi turidu. Bu shikayetler xelq'ara organlarning aldigha, dölet sot mehkimilirining aldigha élip bérilidu. Sot yene dölet edliye sistémisining weziyetni tekshürüshige we keng kölemlik wehshiylik qilghuchilarni sotlishigha türtke boldi.

Insaniyetke qarshi élip bérilghan jinayetler üstidin tunji eyiblesh nyurnbérg sot mehkimiside élip bérilghan. Nyurnbérg soti xatiriliride körsitilishige qarighanda, yehudiy chong qiyinchiliqidin kéyin insaniyetke qarshi élip bérilghan jinayetlerning eng dangliq misalliri belkim 1945-yildin 1949-yilghiche bolghan nyurnbérg sot mehkimiside tekshürülgen misallar bolushi mumkin. Bu sot ikkinchi dunya urushi mezgilide natsistlar partiyesining emeldarlirini, shundaqla gérmaniye adwokatlirini, doxturlar we ular bilen munasiwetlik sodigerler, ular insaniyetke qarshi qilghan jinayetlirini sotlash üchün élip bérilghan. Insaniyetke qarshi turush jinayiti bilen eyiblen'gen 24 kishining délosini anglitilghan, ulardin 12 kishige ölüm jazasi bérilgen. Qalghanliri sadir qilghan jinayetning éghir-yéniklikige asasen 10 yildin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan.

Nyorbérg sotining tarixiy xatiriside éniq qilip mundaq sherhilen'gen "Insaniyetke qarshi jinayetler éniqlighili bolidighan kishiler topigha qaritilghan jinayi qilmish. Irqiy qirghinchiliq insaniyetke qarshi jinayetning misali. Ikkinchi dunya urushi mezgilide yüz bergen chong qirghinchiliq insaniyetke qarshi jinayet idi".

Yéqinqi 20 yil mabeynide xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikliri heqqide her yili doklat élan qilip kelmekte, shundaqla Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti heqqide xitayni jiddiy yosunda eng küchlük hemde izchil tenqid qilip kéliwatqan teshkilat hésablinidu. Uning xitayni insaniyetke qarshi jinayet bilen eyibligen mezkur doklatining simwolluq ehmiyitining zor ikenliki xelq'araliq metbu'atlarda keng mulahize qilinmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet