Самуел коголати: “бир қолимизда ирқий қирғинчилиқни әйибләп, йәнә бир қолимизда шинҗаң билән нормал мунасивәт қилсақ болмайду”

Мухбиримиз әркин
2022.04.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Самуел коголати: “бир қолимизда ирқий қирғинчилиқни әйибләп, йәнә бир қолимизда шинҗаң билән нормал мунасивәт қилсақ болмайду” Белгийә парламентида “уйғур ирқий қирғинчилиқи” ни тонутуш намайишида белгийә парламентиниң әзаси, парламент ташқи ишлар комитетиниң муавин рәиси самуел коголати (Samuel Cogolati) сөзлимәктә. 2021-Йили июл, белгийә.
RFA/Uyghur'ay

Белгийә парламентиниң әзаси, парламент ташқи ишлар комитетиниң муавин рәиси самуел коголати (Samuel Cogolati) хитайниң уйғурларға қарита елип барған ирқий қирғинчилиқини тохтитишта, уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң белгийә базириға киришини чәкләштә хитайға қарита кәскин җаза тәдбирлирини йолға қоюшни оттуриға қоюп келиватқан явропа сиясийонлириниң бири. Белгийә парламентиниң йешиллар партийәсидин болған коголати әпәнди, белгийә парламенти авам палатасиниң ‍өткән йили 6-айда бирдәк аваз билән қарар мақуллап, хитайниң уйғурларға қилған вәһшийликини “ирқий қирғинчилиқ”, “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп етирап қилишида һалқилиқ рол ойниғаниди.

Мәлум болушичә, самуел коголати алдинқи һәптә йешиллар партийәсидин болған йәнә бир парламент әзаси стефан фон һәк (Stefaan Von Heck) билән бирлишип белгийә парламентиға мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң белгийәгә импорт қилинишини чәкләш қанун лайиһәсини сунған. Қанун лайиһәсидә мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини белгийәгә әкиргәнләргә әһвалға қарап бир йилдин бәш йилғичә қамақ җазаси бериш тәләп қилинған. Коголатиниң қанун лайиһәси хитайниң алибаба ширкити белгийәниң лейҗ хәлқара айродромидин 220 миң квадрат метирлиқ бир земинни ‍иҗаригә елип, чоң көләмлик бир искилат қурған, шундақла бу йилниң башлирида уйғур елиниң қәшқәр хәлқара айродроми билән лейҗ хәлқара айродроми оттурисида рәсмий йүк транспорт һава йоли ечилип, қәшқәрдин лейҗ шәһиригә рәсмий мал йөткәш башлинишиниң арқисидинла оттуриға қоюлған.

Биз шу мунасивәт билән самуел коголати әпәндини сөһбәт программимизға тәклип қилдуқ. У интайин алдираш болсиму, лекин вақит чиқирип зияритимизни қобул қилди.

Мухбир: коголати әпәнди, сөһбитимизни сизниң йеқинда сунған қанун тәклип лайһәсидин башлисақ. Сизниң хизмәтдешиңиз стефан фон һәк билән бирлишип сунған қанун лайиһәңиздә дуняниң башқа җайлирида ишләпчиқирилған қул әмгики мәһсулатлирини импорт қилишни чәкләш оттуриға қоюлған. Сиз бу қанун лайиһәси тоғрисида тәпсилийрәк тохтилип бақамсиз? йәни у қанун нишан қилған баш обйекти вә униң мәзмуни тоғрисида?

Самуел коголати: әмәлийәттә һазирқи вәзийәтни бир ғәлитә дейишкә болиду. Чүнки, белгийәдә мәҗбурий әмгәк вә актип қуллуқ чәклинип, җинайәт, дәп бекитилгән. Бу қилмиш белгийә территорийәсидә җинайи җавабкарлиққа тартилиду. Һалбуки, бу йәрдики мән җиддий, дәп қарайдиған мәсилә шу, әгәр сиз дуняниң башқа җайлирида мәҗбурий әмгәккә таянсиңиз вә сиз униңдин мәнпәәт еливатқан болуп, бу мәһсулатларни мәсилән, хитай, демократик конго җумһуритигә о‍хшаш дөләтләрдин белгийәгә импорт қилған болсиңиз, һеч немә болмайду. Қанун сизни җавабкарлиққа тартмайду. Биз бу әһвални байқап, уни өзгәртишкә кириштуқ. Биз белгийә парламентидики йешиллар партийәсидин болған хизмәтдашлиримиз билән йеңи қанун лайиһәси сунуп, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини белгийәгә импорт қилишни җинайәт, дәп етирап қилишни оттуриға қойдуқ.

Коголати әпәндиниң ейтишичә, қанун лайиһәсидә әгәр бирәри бир мәһсулатниң мәҗбурий әмгәктә ишләпчиқирилғанлиқини билип туруп белгийәгә импорт қилса, бир йилдин бәш йилға қәдәр қамақ җазаси бериш тәләп қилинғаникән. У хәлқаралиқ ширкәтләрниң 21-әсирдә уйғур қул әмгики лагерлирида ‍ишләнгән майкиларни импорт қилиши “заманға пүтүнләй хилап” икән.

Самуел коголати: әгәр сиз бир мәһсулатниң мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилғанлиқини билип туруп яки хәвириңиз бар туруп белгийәгә импорт қилсиңиз сиз сотта җавабкарлиққа тартилисиз. Мениңчә хәлқаралиқ ширкәтләрниң 21-әсирдә хитайдики уйғурлар қамалған қул әмгики лагерлирида ишләпчиқирилған майкиларни яки конго демократик җумһурийитидә балла қуллар ишләпчиқарған кобалт мәһсулатлирини белгийәгә импорт қилиши заманға пүтүнләй хилап. Бизниң сунған қанун лайиһәмиз кишиләр билип туруп бу мәһсулатларни белгийәгә импорт қилса, бир йилдин бәш йилға қәдәр җазалашни тәләп қилиду.

Мухбир: һазир биз мәҗбурий әмгәк, дегән вақтимизда кишиләрниң есигә уйғур мәҗбурий әмгики келидиған болди. Сизму билгәндәк хитайда мәҗбурий әмгәкниң көлими наһайити чоң, шундақ нурғун саһәларгә четилиду. Пахтидин тартип йешил енергийә, қуяш енергийә тахтиси дегәндәкләр. Әгәр сизниң сунған қануниңиз мақуллинип қалса, буниң уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләшкә қанчилик тәсири болиду?

Самуел коголати: бу һәқиқәтән чоң хәлқаралиқ ширкәтләр үчүн бир чақириқтур. Биз йәршарилишишниң мәсулийәтсизлик мәсилисигә айланғанлиқини көрүватимиз. Буниңда тәминат зәнҗирини назарәт қилиш мүмкинсиз нәрсигә айланди. Бизниң сунған қанун лайиһәмиз белгийәдики мәһсулат импорт қилғучиларға көпрәк мәсулийәт артмақчи. Биз шу әқәллий принсипни тәкитлидуқ, әгәр сиз дуняниң башқа җайлиридин мәһсулат импорт қилмақчи болсиңиз, биз бу мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәк яки қуллар әмгикидә ишләпчиқирилмиғанлиқини билишимиз керәк. Чүнки, биз қуллар әмгикигә 21-әсирдә һечқандақ орун йоқ, бу қанун билән пүтүнләй чәклиниши керәк, дәп қараймиз. Мана бу биз сунған қанун лайиһәсиниң қилмақчи болғанлиридур.

Самуел коголати йәнә явропа комиссийәсини өзиниң өткән йили бәргән мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға қарита чәкләш тәдбирлирини йолға қойидиғанлиқи тоғрисидики вәдисигә әмәл қилмаслиқ билән әйиблиди.

Самуел коголати: әмәлийәттә, ялғуз белгийәдә әмәс, явропа иттипақидиму бу тоғрилиқ қаттиқ күрәш бар. явропа комиссийәсиниң президенти урсула фон дерлейин ‍өткән йили сентәбирдә явропа парламентида қилған сөзидә вәдә қилған. У барлиқ мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң қанунсиз қилинидиғанлиқини елан қилған болсиму, бирақ бу һазирға қәдәр әмәлгә ашмиди. Шуниң билән биз белгийәниң дөләт ичидә болсиму һәрикәткә ‍өтмәкчи болуп, буни җинайи ишлар қанунидин башлидуқ. Әгәр қуллар әмгики белгийәдә җинайәт болса, униң 3-бир дөләттә йүз беришиниңму җинайәт болуши нормал әһвал.

Мухбир: шуниси ениқки, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләштики әң қийин нуқтиларниң бири, қайси мәһсулатниң мәҗбурий әмгәк билән яки нормал әмгәк билән ишләпчиқирилғанлиқини айриштур. Сиз сунған қанун лайиһәси бу тоғрисида немиләрни дәйду?

Самуел коголати: биз қанун лайиһәмиздә хәлқара әмгәк тәшкилатиниң ениқлимисини ишләттуқ. Чүнки хәлқара әмгәк тәшкилатиниң буниңға аит әһдинамиси бар. Униң 27-номурлуқ әһдинамиси мәҗбурий әмгәккә аит. Шуңа биз буниң хәлқарада бирликкә кәлгән ениқлимисини қоллинип, буни бизниң җинайи ишлар қанунимизға тәтбиқлидуқ. Шуңа, биз хәлқара әһдинаминиң мәҗбурий әмгәккә бәргән ениқлимисиға тайинип, униңға җинайи җаза беришни қарар қилдуқ. Мана бу бир йеңилиқтур. Тәтқиқат нәтиҗилиридин қариғанда бирәр мәһсулатниң мәҗбурий ‍әмгәк мәһсулати яки әмәсликини бекитиштә биз кархана яки хәлқаралиқ ширкәтләрни мәһсулатлириниң пакиз, әмгәк қанунлириға уйғун болушини қарар қилишқа яки испатлашқа чақиримиз.

Мухбир: йәнә бир мәсилә сизму билгәндәк қәшқәрдин белгийәниң муһим мал транспорт базиси болған лейҗ шәһиригә йүк транспорт һава йоли ечилған. Лейҗ бу йил 1-айдин башлап қәшқәрдин кәлгән йүк айропиланлирини күтүвелишқа башлиған. Қәшқәр 2017-йилдин кейин хитайниң мәҗбурий әмгәк лагерлири тори қурулуп, райондики ишләпчиқириш базилириниң биригә айланған. Бу тәрәққият сизни биарам қилдиму?

Самуел коголати: мән буниңдин наһайити әндишә қилдим. Әмәлийәттә, мән белгийәдә лейҗ билән қәшқәр арисида йүк транспорт йоли ечилғанлиқи елан қилинишини биринчи болуп тәнқид қилдим. Көпчилик мусулман уйғурлар яшайдиған қәшқәр мәҗбурий әмгәк зәнҗири әң мәркәзләшкән җай болуп, биз қәшқәр вә униң әтрапида мәҗбурий әмгәк лагерлириниң барлиқини билимиз. Бизниң пуқралиримизға нисбәтән кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүз бериватқан, мәҗбурий әмгәк чоң мәсилисигә айланған бир пәйттә, явропаниң мәркизидики әркин, демократик дөләт болған белгийә билән, уйғур хәлқи нурғун йиллардин бери еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң изтирапини чекиватқан қәшқәр арисида бундақ бир импорт қанилиниң ечилиши әндишә қиларлиқ иштур.

Коголатиниң ейтишичә, у қәшқәр-лейҗ йүк транспорт һава қатнишиниң арқа сәп хизмитини хитайниң “шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни” гә бағлиқ бир ширкәт һөддигә алғаникән. Таратқулар илгири бу ширкәтниң “шинҗаң тйәншүн тәминат чәклик ширкити” икәнликини билдүргән.

Самуел коголати: мән лейҗ билән қәшқәр арисида йүк тошуш мулазимити қилидиған хитай ширкитиниң хитай коммунистик һакимийити билән йеқин мунасивити барлиқи, шундақла униң шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнигә бағлинишлиқ икәнликини байқиғандин кейин биз буни қаттиқ тәнқид қилдуқ вә қатнаш, иқтисад министирлиқлирини вә айропорт қатарлиқларни қарар беришкә чақирдуқ. Чүнки, биңтуән явропа иттипақи, канада, америка, әнглийә қатарлиқ дөләтләр тәрипидин шинҗаңдики уйғурларни бастурушта ойниған роли сәвәблик ембарго қоюлған бирдин-бир аппарат иди. Мениң билишимчә, бу һава транспорт йоли ечилип 3 қетим йүк тошулғандин кейин белгийә билән қәшқәр арисида бу йолдин қайта йүк тошулуп бақмиған. Лекин мениң чақириқим наһайити аддий, бизниң йеңи қанунимиз болуши керәк. Биз бир қолимизда уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқни әйибләп, йәнә бир қолимизда һечқандақ иш болмиғандәк шинҗаң билән нормал мунасивәт қилсақ болмайду.

Мухбир: коголати әпәнди, вақит аҗритип зияритимни қобул қилғиниңизға рәһмәт.

Юқирида белгийә парламент әзаси, белгийә парламенти авам палатаси ташқи ишлар комитетиниң муавин рәиси самуел коголати билән болған сөһбитимизни аңлидиңлар, бу программини өз мухбиримиз әркин тәйярлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт