"шинҗаңдики вәһшийликләр: биз әмди немә қилимиз?" дегән темида испат аңлаш йиғини өткүзүлгән

Мухбиримиз нуриман
2021-06-11
Share
Америка кеңәш палатаси ташқи ишлар комитети ачқан "шинҗаңдики вәһшийликләр: биз әмди немә қилимиз?" темисидики муһим испат аңлаш йиғинида кеңәш палата әзаси тим кәйн(Tim Kaine) әпәнди сөзлимәктә. 2021-Йили 10-июн, вашингтон.
foreign.senate.gov

10-Июн күни америка кеңәш палатаси ташқи ишлар комитети "шинҗаңдики вәһшийликләр: биз әмди немә қилимиз?" дегән темида муһим испат аңлаш йиғини ачқан. Йиғинға кеңәш палата әзаси тим кәйн вә двард маркей риясәтчилик қилған болуп, тим кәйн ечилиш сөзидә хитай һакимийитиниң уйғурларға йүргүзүватқан муамилисини дуняға билдүрүш керәкликини алаһидә әскәртип өткән. Мәзкур бирләшмә испат аңлаш йиғиниға йәнә кеңәш палата әзалиридин марко рубийо, мит ромний қатарлиқлар қатнашқан.

Тим кәйн, двард маркей, марко рубийо, мит ромний қатарлиқ кеңәш палата әзалириниң һәммиси айрим-айрим һалда хитай һакимийитиниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқи қирғинчилиқи, америка вә башқа йәрләрдә яшаватқан уйғурларниң хитайниң паракәндичиликигә учриши, һәтта бәзи дөләтләрдә уйғурларниң хитайға қайтурулуши, хитай һөкүмитиниң дуняниң төт тәрипигә созулған рәзил пилани қатарлиқ җиддий мәсилиләр үстидә тохталған.

Америка кеңәш палатаси ташқи ишлар комитети ачқан

Тәтқиқатчи адриян зениз әпәнди әнглийәдә ечилған "уйғур сот коллегийәси" дә хитай һакимийитиниң уйғурларға аста характерлик ирқи қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқи һәққидә гуваһлиқ бәргән иди. Бу гуваһлиқи уйғур мәсилисигә көңүл бөлүватқан дөләтләрни уйғур мәсилисидә техиму кәскин тәдбир қоллиниш керәклики һәққидики бир агаһландуруш болған. У америка кеңәш палатасиниң бу қетимқи бирләшмә испат аңлаш йиғиниғиму гуваһлиқ беришкә тәклип қилинған.

У мундақ дегән: "шуниси ениқки, бейиҗиң 2016-2017-йиллиридин башлап шинҗаңда ишәнгүсиз юқири дәриҗилик назарәт системисидики сақчи райони қуруп чиққан вә уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләрни бастуруш сияситини күчәйткән. Хитай тәтқиқатчилири хитай компартийәсиниң шинҗаңға қаратқан, әслидә йүргүзүватқан узун мәзгиллик пиланиға қарши чиқип, уйғурларға қарита қаттиқ иҗра қилинидиған қисқа муддәтлик пиланниң зөрүрлүки вә ‹үнүмлүк' болидиғанлиқини оттуриға қоюшқан. Бу пиланниң нишани кишиләрни мәҗбурий йиғип ‹тәрбийәләш' арқилиқ пүтүнләй ассимилятсийә қилиштур".

Йиғинда кеңәш палата әзаси марко рубийо хитайниң уйғурларға қаратқан бастурушниң биваситә зиянкәшликигә учраватқан уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәиси рошән аббасниң һәдиси гүлшән аббасни тилға алған. Нөвәттә хитайниң түрмисидә туруватқан гүлшән аббас пенсийәгә чиққан дохтур болуп 20 йиллиқ кесилгәнлики радийомиз тәрипидин дәлилләнгәниди.

Марко рубийо әпәнди йәнә мундақ дегән: "хитай компартийәсиниң өткүзгән җинайәтлирини бу йәрдә бирму-бир санап болғили болмайду. Бүгүнки диққәт нуқтимиз болса хитай компартийәсиниң уйғурларни асас қилған түркий мусулман милләтләрни йоқитиш сиясити һәққидә болиду. Бир милйондин артуқ уйғур вә башқа түркий мусулман милләтләр лагерларға солинип, мәҗбурий әмгәккә селиниватиду. Йиғивелиш лагерлири вә лагерларға яндаш қурулған завутлар зәнҗири пүтүн шинҗаңни чоң бир мәҗбурий әмгәк лагериға айландурған. Хитай компартийәси йүргүзүватқан ‹инсанийәткә қарши җинайәт' вә ‹ирқи қирғинчилиқ' хәлқараниң җиддий җаваб қайтурушини тәләп қиливатиду. Мән байден һөкүмитиниң барлиқ қоллинишқа тегишлик тәдбирләрни қоллинип, бу бастурушни тохтитишини вә хитайниң бу җинайәттин пайда елишиниң алдини елишини тәләп қилимән".

Рошән аббас ханим һәдиси гүлшән аббас вә хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруши һәққидә гуваһлиқ бәргән вә йәнә мундақ дегән: "америка хитайни җавабкарлиққа тартишта алдинқи сәптә туруватиду, лекин биз зулумға учраватқан уйғурларни қутқузуш үчүн техиму көп қанунларниң йолға қоюлушиға еһтияҗимиз бар. Америка өзи билән бир сәптики иттипақдашлири билән бирлишип техиму күчлүк тәдбирләрни елиши керәк. Уйғур мәсилиси чоқум ‹әң җиддий' мәсилә қатарида муамилә қилиниши керәк. Бу пәқәт мениң һәдәм вә уйғур хәлқи үчүнла әмәс бәлки пүтүн дуня үчүн наһайити муһим. Әгәр биз бүгүн инсанийәт үчүн орнимиздин дәс турмисақ, әтә бундақ қилиш пурстимизму болмаслиқи мумкин".

Палата әзаси двард маркей вә мит ромний қатарлиқларму хитайниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқи, аялларни мәҗбурий туғмас қилиш арқилиқ уйғур нопусиниң көпийишини қаттиқ контрол қиливатқанлиқи, балиларни ата-анилиридин айрип тәрбийәләп хитайлаштурушқа урунуватқанлиқи қатарлиқ темилар һәққидә тохталған. Америка һөкүмитиниң бу мәсилигә қарита әмәлий һәрикәт қоллинишиниң зөрүрлүкини тәкитлигән.

Адриян зениз әпәнди уйғур мәҗбурий әмгикиниң америка базарлириға четилишиниң алдини елиш керәкликини алаһидә тәкитлигән. У йәнә хитай һакимийитиниң өзлири тәстиқлиған дәрслик китабларни нәшр қилған уйғур зиялийлирини еғир җазалиғанлиқини, буниң бейҗиңниң уйғурларниң кимликини йоқитиш пиланниң испати икәнликини көрсәткән.

Адриян зениз әпәнди палата әзалириниң хитай һакимийитиниң немишқа уйғурларни нишан қилғанлиқи һәққидики соалиға җаваб берип мундақ дегән: "уйғурлар 12 милйонға йеқин нопусқа игә вә шундақла нопуси көпийиватқан чоң милләтләрниң бири. Уйғурлар кимликигә вә диниға наһайити чиң бағланған милләт болуп, уларни буниңдин айриш тәс. Хитай һакимийити буни тонуп йәткән болғачқа уйғурларниң миллий кимликигә вә диниға болған бастурушни көчәйткән. Җоғрапийәлик орнидин елип ейтқандиму хитайниң ‹йипәк йоли' пилани башланғандин буян ши җинпиң уйғур районини пүтүнләй контрол қилған, вә ашу райондики уйғурларни ассимилятсийә қилиш арқилиқ пүтүн милләт бойичә кимликни йоқитишни нишан қилған. Хуласә қилип ейтқанда, уйғурлар өзиниң кимликидә чиң турған, мәҗбурий ассимилятсийә қилишқа қарши чиққан болғачқа, хитай һакимийити уларни ‹террорлуқ оргини' дәп атиған. Уйғурларниң нишан болушидики сәвәб мушундақ."

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири бөлүми директори софи ричардсон кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң узун йиллардин буян уйғур мәсилисигә йеқиндин көңүл бөлүп келиватқанлиқини, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бастурушлирини "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп тонуйдиғанлиқини тәкитлигән вә йәнә мундақ дегән: "мән мушу испатларни аңлаватқан барлиқ қанун түзгүчиләрниң өзлириниң лайиһәлиридә шинҗаңни тилға елишни тәләп қилимән. Биз силәрни уйғурларға йүргүзүлүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири һәққидә испат билән тәминлийәләймиз. Бу силәрниң хитай билән болған мунасивәттә қарар чиқиришиңларға ярдәмчи болиду. Мениңчә һәр қандақ бир яхши кархана шинҗаңға мунасивәтлик содидин сақлинишни халайду".

Йиғинниң ахирида кеңәш палата әзаси тим кәйн бу йиғинниң дөләт мәҗлиси әзалириниң вә америка һөкүмитиниң уйғурларға мунасивәтлик қанунларға аваз бериштә муһим рол ойнайдиғанлиқини тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт