47-Нөвәтлик кишилик һоқуқ кеңиши йиғинида уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқни тәкшүрүш тәләп қилинди

Мухбиримиз ирадә
2021-06-29
Share
jenwe.jpg Б д т йиғин залиниң омумий көрүнүши. 2019-Йили 26-июн, җәнвә.
AFP

28-Июн күни, җәнвәдә давам қиливатқан 47-нөвәтлик кишилик һоқуқ кеңишидә ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш мәсилиси бойичә мәхсус муһакимә йиғини ечилди. Мәзкур йиғинда дөләтләр вә хәлқаралиқ мустәқил органлар вәкиллири қатнишип, өзлириниң ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш мәсилисидики әндишилири вә пикир-тәклиплирини оттуриға қойған.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәндиниң радийомизға билдүрүшичә, ирқий қирғинчилиққа қарши туруш, униң алдини елиш мәсилиси бу қетимлиқ кеңәштики муһим темиларниң бири болуп, у, бу йиғиниға йәршари кишилик һоқуқни қоғдаш тәшкилатиға вакалитән қатнишип уйғурларниң вәзийитини аңлатқан.

Долқун әйса әпәнди тор арқилиқ қатнашқан бу йиғинда уйғурларниң вәзийити һәққидә төвәндики сөзләрни қилған: "йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмити уйғурлар вә башқа түркий милләтләргә қарши бир қанчә хил җинайәт билән шуғулланмақта. Улар милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамиди, уйғурларни мәҗбурий әмгәккә салди. Уларниң мәдәнийәт изналири вә диний орунлирини вәйран қилди, уйғур тилини чәклиди. Аилиләрни вәйран қилди, уйғур аяллирини туғмас қилди, юқири техникилиқ назарәтни қоллинип бесим қилди".

Бирақ униң сөзи аяғлашмай турупла тор арқилиқ йиғинға қатнишиватқан хитай вәкили ву шавву етираз билдүргән. У ; "хитай һөкүмити шинҗаңдики милләтләр билән хитай хәлқиниң бәхт-саадити үчүн хизмәт қиливатимиз, шинҗаңниң бүгүнки иқтисадий тәрәққияти буни испатлап бериду. . ." дегәндәк сөзләр билән долқун әйса әпәндиниң сөзини бир қанчә қетим кәскән. Хитай вәкили һәтта долқун әйсаниң сөзиниң "һақарәт характерлик" икәнликини илгири сүрүп долқун әйсаниң сөз қилишиға йол қоймаслиқни тәләп қилған. Бирақ, әнглийә вәкили териса ханим йиғинда хитай вәкилниң давамлиқ қиливатқан кашилисиға етираз билдүргән. Әнглийә вәкили сөз елип, мустәқил органларниң сөз қилиш һоқуқи барлиқини, шуңа долқун әйса әпәндиниң сөзини давам қилишини тәләп қилған.

Долқун әйса әпәндиниң билдүрүшичә, ақивәттә йиғин башқурғучисиниң иҗазити билән у сөзини давам қилип уйғурлар учраватқан зиянкәшликни вә өзлириниң кишилик һоқуқ кеңишигә болған тәләплирини толуқ оттуриға қойған.

Йиғинда, долқун әйса әпәндидин башқа йәнә, "әнглийә инсанпәрвәрлик җәмийити" ниң вәкили ричард томпсон әпәнди, әнглийә хәлқаралиқ адовкатлар җәмийити вәкили кәтрин кент вә канададики адовкатлар һоқуқи тәшкилати вәкили катрин моррис қатарлиқларму өз сөзлиридә уйғурларниң мәсилисини нуқтилиқ тилға алди.

Ричард томпсон әпәнди ; "хитай һөкүмитиниң уйғурларға кәң көләмлик вә системилиқ зиянкәшлик қиливатқанлиқини көрситип беридиған наһайити көп испатлар бар, мухбирлар вә тәтқиқатчилар игилигән нурғун испатлар уларниң қул әмгики, җинсий зораванлиқ, басқунчилиқ, җинсий қуллуқ, мәҗбурий туғмас қилиш, аилә парчилаш қатарлиқ бир қатар инсанийәткә қарши җинайәтләрниң қурбаниға айлиниватқанлиқини көрситип турмақта", деди вә мәзкур кеңәш мәслиһәтчилирини һәрикәт қоллинишқа чақирди.

Кәтрин кент ханимму сөзидә "хитай һөкүмити уйғур елидики мусулман милләтләргә қарши инсанийәткә қарши җинайәт йүргүзүватиду" деди. У сөзидә пакитларға асасланғанда ирқий қирғинчилиқ еһтималини нәзәрдин сақит қилишқа болмайдиғанлиқини әскәртип туруп, хәлқаралиқ җәмийәтниң вә бу кеңәшниң әмди сүкүт қилип турса болмайдиғанлиқини, б д т кишилик һоқуқ алий кеңишиниң дәрһал һәрикәткә өтүши керәклики, бу мәсилидә дәрһал хәлқаралиқ бир тәкшүрүш механизми қурушини тәләп қилди.

Хитай вәкили кәтрин ханимниң сөзигиму етираз билдүрүп, униң сөз қилишиға йол қоюлмаслиқини тәләп қилған болсиму, мувәппәқийәт қазиналмиди.

Канададики адовкатлар һоқуқи тәшкилати вәкили катрин моррис ханимму сөзидә хитай һөкүмитиниң журналистлар, адовкатлар вә кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини бастуруп, учурни қамал қилиш арқилиқ хитай ичидики аз санлиқ милләтләр вә дини аз санлиқларға зиянкәшлик қилишқа шараит яратқанлиқини билдүрди. У йәнә кишилик һоқуқ органлири вә бир қанчә дөләтниң хитайниң уйғурларға қаритиватқан сиясәтлирини ирқий қирғинчилиқ дәп баһалиғанлиқини әскәртип туруп, кишилик һоқуқ кеңиши әза дөләтлири вә көзәткүчи дөләтләрни иқтисадий җаза тәдбирлири, қорал ембаргоси қатарлиқ җаза тәдбирлири арқилиқ зулумни тохтитишқа чақирди.

Мәлум болушичә, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң 47-нөвәтлик кишилик һоқуқ кеңиши 21-июн күнидин 13-июл күнигичә давам қилидиған болуп, дуня уйғур қурултийи бу кеңәш мәзгилидә бир қанчә қетим уйғур мәсилисини күн тәртипкә елип келидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт