Хитай сиясити тәтқиқатчиси пей миншин: «хитай уйғур районидики сияситидин ваз кечиши керәк»

Мухбиримиз җәвлан
2020-08-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әтрапи сим тор вә қораллиқ әскәрләр билән қоршалған «тәрбийәләш лагери».
Әтрапи сим тор вә қораллиқ әскәрләр билән қоршалған «тәрбийәләш лагери».
Social Media

Бу йил 8-авғуст, «никки (япон хәвәрлири)» тори «асия обзури» сәһиписидә америкада турушлуқ хитай сиясити тәтқиқатчиси пей миншинниң «хитай уйғур районидики сияситидин ваз кечиш истратегийәси қоллиниши керәк» намлиқ бир мақалиси елан қилинған болуп, хитайниң нөвәттә уйғур районида қоллиниватқан сияситиниң хәлқарада техиму көп дүшмән пәйда қилидиғанлиқи, ақивәттә хитайниң өзини вәйран қилиштин башқиға яримайдиғанлиқи оттуриға қоюлған һәмдә бу хәтәрдин қутулуш тәклиплири берилгән.

Мақалидә мундақ дейилгән: «хитай уйғур районидики сияситини җаһиллиқ билән йүргүзүп, америкадин ибарәт дуняви рәқибиниң хитайға қарши бирлик сәп түзүшигә ярдәм қиливатиду. Хитай һөкүмитигә һәқиқий керәклик болғини, уйғур районидики бу ақмас сияситидин дәрһал ваз кечиштур. Хитай алди билән аталмиш ‹тәрбийәләш мәркизи' дики мусулманларни (уйғурларни) қоюп бериши керәк.»

Өткән йили 12-айда уйғур райониниң рәиси шөһрәт закир «тәрбийәләш мәркизи» дики курсантлар оқуш пүттүрди дегән болсиму, бирәр «курсант» ниң қоюп берилгәнлики испатланмиғаниди. Мақалидә бу нуқта тилға елинғандин кейин мундақ дейилгән: «хитай һөкүмити әгәр номусини азрақ болсиму ақлаймән десә, нөвәттә лагерларға қамалған мусулманларниң һәммисини қоюп берип, төләм сүпитидә һәр бир кишигә 100 миң йүәндин игилик тикләш фонди бериши керәк. Бир милйон мусулманға 100 миң йүәндин бәрсә 100 милярд йүән болиду. Қаримаққа бу наһайити көп пул, әмма хитай буниңдин җиқ пул хәҗлимәйду. Бунчилик азғинә төләм лагерларда зиянкәшликкә учриғанларниң тартқан азаблириға ямақ болалмисиму, лекин хитай үчүн ейтқанда бу әң тоғра болған биринчи қәдәмдур.»

Мақалидә билдүрүлүшичә, хитай һөкүмити иккинчи қәдәмдә уйғур райондики милләтләр үчүн узақ муддәтлик тәрәққият пилани түзүши, бу районда мәбләғ йүрүштүрүш банкиси қуруп, хусусий кархана қурғучиларға илһам бериши, әң муһими, бу райондики нефит, көмүр қатарлиқ тәбиий байлиқлардин йәрлик хәлқ билән тәң бәһирлинидиғанлиқиға вәдә қилиши, шу арқилиқ хәлқарада аз-тола яхши пикир һасил қилиши керәк икән.

Апторниң қаришичә, хитай һөкүмити үчинчи басқучта уйғур районидики мусулманларниң мәдәнийәт мираслириға һөрмәт қилиш, уларниң тили, мәдәнийити, өрп-адәтлирини йоқитишқа урунуштин қәтий ваз кечиш, уйғур райониға киридиған хитай нопусини чәкләш, уйғур зиялийлирини, җүмлидин илһам тохтини қоюп берип түрмә сиртида давалинишиға йол қоюш, уйғур райониға әмәлий иш қилидиған әмәлдар тәйинләш, һөкүмәттә мусулман милләт вәкиллирини көпәйтиш дегәндәк сиясий тәдбирләрни қоллиниш арқилиқ хәлқниң көңлини утуши керәк икән.

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди бу мақалә һәққидә көз қаришини баян қилип, пей миншинниң америкада вә хитайда диққәткә сазавәр тәтқиқатчи икәнликини, әмма бу мақалисидә оттуриға қоюлған тәклипләрниң әмәлгә ешиши үчүн алди билән хитайниң сиясий идеологийәсидә өзгириш болуши керәкликини билдүрди.

Әркин әкрәм әпәнди хитайниң хәлқарада вә дөләт ичидә сиясий һәм иқтисадий кризисқа учраватқанлиқини, бу әһвалда уйғур районидики сияситини өзгәртишиниң вақтинчә қийин икәнликини оттуриға қойди.

Америкада турушлуқ паалийәтчи илшат һәсән әпәнди бу мақалидики пикирләрниң пәқәт шәхсий көз қараш икәнликини, уйғурларниң мутләқ көп қисминиң әмди хитайға ишәнмәйдиғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди йәнә: «хитай һөкүмити уйғурларға йиллардин бери ассимилятсийә вә қирғинчилиқ йүргүзүп келиватиду, бу қәбиһ нийитидин асанлиқчә янмайду, шуңа бу мақалидә ейтилған тәклипләрниму қобул қилмайду,» деди.

Мәзкур мақалидә юқириқи тәклипләрни оттуриға кейин, мундақ дәйду: «бу тәклипләргә гуман билән қарайдиғанлар ‹бундақ йол қоюш хитайниң аҗизлиқини ашкарилап, зораванлиқ вә бөлгүнчиликниң күчийип кетишигә түрткә болиду' дейиши мумкин. Дәрвәқә, хитай һөкүмити һәддидин ашқан контрол қилиш сияситини бошатса, лагерларни тақап, қамақтикиләрни қоювәтсә, қисқа муддәттә бәлким зораванлиқ вәқәлири көпийиши мумкин. Әмма бу чоң көләмлик қалаймиқанчилиққа сәвәб болуп ахирида уйғур райониниң бөлүнүп кетишини кәлтүрүп чиқириду дейиш әмәлийәткә анчә уйғун әмәс. Хитайниң бихәтәрлик системиси йәнила күчлүк, шуңа ундақ әһвал асанлиқчә йүз бәрмәйду. Бәлки сиясий һоқуқ, адаләт, һәққанийәт вә мәдәнийәтниң қоғдилиши бу районға узун муддәтлик тинчлиқ, муқимлиқ елип келиду.»

Әркин әкрәм әпәнди уйғур райониниң кәлгүси һәққидә тохтилип: «уйғур районидики вәзийәтниң өзгиришини һакимийәт бешидикиләрниң мәзкур райондики мәсилиләр тоғрилиқ қайта йиғин ечиши һәмдә 2022-йилдики һоқуқ алмишиш әһвалидин көргили болуши мумкин,» деди.

Аптор бу мақалисиниң ахирида мундақ дәйду: «хитай һөкүмити бундақ йол қоюш истратегийәси арқилиқ зиянни азайталайду; өзини өлүмгә тутуп бериштин қутулуп, уйғур районини узақ муддәт сақлап қалалайду. Әлвәттә, зияндин өлгүдәк қорқидиған хитай рәһбәрлири дуняниң башқа җайлиридики сиясәтвазларға охшашла өзлири тартқан зиянни етирап қилғуси кәлмәйду. Биз пәқәт шуни үмид қилимизки, ши җинпиң һәммини йоқитип қоюштин қорқуш писхкисини йеңип, хитайниң уйғур райони сияситини пайдилиқ нишанға йөткиши керәк.»

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, әгәр хитай һакимийитидә өзгириш болуп, ши җинпиң тәхттин чүшүп қалса, бу мақалидә дегәндәк тәклипләрниң қобул қилиниш еһтималиниң чоң икәнликини, әмма уйғурларниң буниңға алданмаслиқи вә өз һоқуқини қолиға толуқ алғичә күрәш қилиши керәкликини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт