“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң 2023-йиллиқ йиғинидики пикирләр (1)

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2023.10.19
zenz-uyghur-yighin.jpg Вашингтондики “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” чақирған муһакимә йиғинида доктор адриян зенз(Adrian Zenz) доклат бәрмәктә. 2023-Йили 17-өктәбир, вашингтон.
RFA/Shehrizat

“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” һәр йили чақирип келиватқан “хитай мунбири” муһакимә йиғини 2023-йили 17-вә 18-өктәбир күнлири вашингтон шәһиридики “май гүли меһманханиси” да өткүзүлди. Бу қетимқиси 9-нөвәтлик йиллиқ йиғин болуп, буниңда һәр саһәдин кәлгән сиясий әрбаблар, алимлар вә мутәхәссисләр хитайға алақидар сиясий, иқтисад, ташқий мунасивәт, кишилик һоқуқ вә бихәтәрлик саһәсидә оттуриға чиқиватқан мәсилиләрни муһакимә қилди. Шуниңдәк йиғиндики асаслиқ мәсилиләр бирдәк уйғурларни чөридигән һалда оттуриға қоюлди.

“әмәлий һәрикәткә айланмиған үмидниң қиммити йоқ!”

“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” һәйәтләр комитетиниң рәиси елзабет спалдиң (Elizabeth Spalding)  йиғинда видийолуқ тәбрик сөзи сөзләватиду. 2023-Йили 18-өктәбир, вашингтон
“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” һәйәтләр комитетиниң рәиси елзабет спалдиң (Elizabeth Spalding) йиғинда видийолуқ тәбрик сөзи сөзләватиду. 2023-Йили 18-өктәбир, вашингтон
Victims of Communism Memorial Foundation

“хитай мунбири” йиғининиң пүтүн күнлүк музакириси 18-өктәбир сәһәрдә башланди. Йиғинда алди билән “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” һәйәтләр комитетиниң рәиси елзабет спалдиң (Elizabeth Spalding) ханимниң йиғинға әвәткән видийолуқ тәбрики аңлап өтүлди. У сөзидә коммунизм дуняға кәлгәндин буян һәр йили милйонларчә инсанниң һаятиға замин болуп келиватқанлиқини, бу хил зиянкәшликтә хитайниң һазир изчил биринчи орунда туруп келиватқанлиқини тәкитләп, “хитай һазир сиясий, иқтисад яки һәрбий җәһәтләрниң қайсиси болушидин қәтийнәзәр америка үчүн әң зор тәһдит болуп қеливатиду. Бизниң нишанимиз бу җәһәттики мәсилиләрни әң төвән чәккә чүшүрүшкә хизмәт қилиш” деди.

Шуниңдин кейин фонди җәмийәт рәиси, сабиқ баш әлчи андрев брумберг (Andrew Bremberg) қарши елиш нутқи сөзлиди. У сөзидә нуқтилиқ қилип өткән нәччә он йилда хитай һәққидә ғәрб дуняси, җүмлидин америка сиясий саһәси изчил “хитай навада дуня иқтисадий саһәсигә елип кирилсә, хитай бай болиду вә тәдриҗий һалда демократийигә қарап маңиду” дегән үмидкә гол болуп кәлгәнликини, әмма хитайда ислаһат барлиққа келиду, дегән үмидниң һечқачан әмәлгә ашмиғанлиқини, әксичә бу җәрянда хитайда сансиз кишиниң һаятидин айрилғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Униң қаришичә, уйғур қирғинчилиқи башланғанда һәмдә һелиһәм давам қиливатқан бүгүнки күндә сиясий саһәдикиләр йәнила хитайниң адаләткә қайтишидин үмид күтүп туруватиду. Техиму ечинишлиқ болғини хитайни чәкләштә йәниму күчлүк болған тәдбирләр оттуриға чиқмайватиду, әмма үмидләр көп болуватиду. У мушу әһвалларни әскәртип, “бундақ аччиқ реаллиқ алдида бу хилдики үмидни тездин техиму күчлүк болған әмилий һәрикәткә айландурмиғанда униң һечқанчә қиммити болмайду” дәп көрсәтти.

Шу қатарда “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” хитай тәтқиқат бөлүминиң директори, доктор адрян зенз(Adrian Zenz) му қарши елиш сөзи қилди. У сөзидә аридин шунчә йиллар өткәндә дуняниң әмдиләтин хитайниң тәбиитини вә һакиммутләқлиқ характерини тонуп йетишкә башлиғанлиқини, бу җәһәттә таҗсиман вируси вә хитайниң америка туприқидики җасуслуқ қилмишлириниң бир қисим кишиләрни ойғатқанлиқини тилға елип “шинҗаң яки уйғурлар шәрқий түркистан дәп атайдиған бу маканда оттуриға чиққан қирғинчилиқ қилмиши хитайниң тәбиитини ашкарилиған бир пакиттур. Бүгүнки бу муһакимә йиғинида биз техиму ишәнчлик пакитлар асасида хитайниң һазир зади немиләрни қиливатқанлиқиға қарап чиқимиз” деди.

“таҗсиман вирусиниң дуняға тарқилишида хитайниң җавабкарлиқи бар!”

Бу қетимлиқ йиғинға нурғун сиясий әрбаблар өз тәбриклирини вә йиғин темисиға мунасивәтлик мәсилиләрдики көз қаришини әвәткән иди. Шулар қатарида америка дөләт мәҗлиси қармиқидики “америка-хитай истратегийәлик риқабәт пәвқуладдә комитети” ниң рәиси майк галлагер (Mike Gallagher) вә мәзкур комитетниң һәйәт әзаси раҗа киришнаморси (Raja Krishnamoorthi) ниң сөзлири йиғин әһлигә алаһидә тәсир қилди.

Майк галлагер өз сөзидә хитайниң һазир өзи контрол қилип туруватқан территорийәдә зулум вә зораванлиқни юқири пәллигә елип чиқиш билән тохтап қалмастин, һазир бу хил зулумларни чегра һалқиған һалда америка туприқиға кеңәйтиватқанлиқини, шундақла хитай бир қоллуқ контрол қиливатқан җасуслуқ ториниң америка туприқини қаплаватқанлиқини тилға елип, “мушуниң өзи әмәлийәттә америка қошма шитатлириниң игилик һоқуқиға дәхли йәткүзгәнликтур” деди. Уларниң ортақ пикричә, хитай һазир пүтүн дуняни “ақ” вә “қара” дегән иккила категорийәгә айриған. Шуниң билән биргә америка һөкүмитини “җаһангир” дәп тәшвиқ қилип туруп, уйғурлар вә тибәтләр, шуниңдәк башқа һәрқандақ өктичиләрниң һәммисини “рәзил күчләр” қатариға тизивалған. Бу хил риқабәттә ғәлибә қилиш үчүн америка һечқачан һийлә-микир ишләтмәйду, әксичә адиллиқ арқилиқ ғәлибә қилиду.

Бу йиллиқ йиғинниң ечилиш нутқини сөзләшкә ақсарайниң сабиқ муавин дөләт хәвпсизлик мәслиһәтчиси мәттю поттенҗир (Matthew Pottinger) тәклип қилинған иди. У “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң йиллардин буян уйғур қирғинчилиқи вә хитайниң зулумлирини паш қилишта ойниған ролиға юқири баһа бериш билән биргә, хитайниң дуняға зулум, һакиммутләқлиқ вә контроллуқтин башқа сәлбий шәйиләрни “експорт” қилиштиму охшашла алдинқи орунда туруватқанлиқини, шу қатарда таҗсиман вирусиниң дуняға тарқилишидиму хитайниң бәлгилик мәсулийәтни үстигә елиши лазимлиқини алаһидә әскәртти. Униң қаришичә, вирус тарқалғандин кейин америка тәвәсидинла бир милйондин көп адәм өлгән. Навада вухәндики тәҗрибиханидин тарқалған, дәп қариливатқан вирус юқуминиң тасадипийлиқтин келип чиққан апәт икәнлики испатланса у һалда буниң җавабкарлиқи техиму чоң болиду. Һазир болса уйғурлар қирғин қилиниватиду, қирғинчилиқ һелиһәм давам қиливатиду, аилиләрниң җудалиқи техиму еғир болуватиду. У мушу әһвалларни сөзләп келип “мушуларниң һәммисигә бейҗиң җавабкар” деди.

“уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш изчил давам қиливатиду!”

Бу қетимқи йиғинниң биринчи басқучи “уйғур мәҗбурий әмгики” темисиға беғишланди. Бу басқучтики музакиридә лагершунас мутәхәссисләрдин доктор адрян зенз (Adrian Zenz), қануншунаслардин җон фут (John Foote), мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини тәкшүрүш мутәхәссислиридин брайин хоксий (Brian Hoxie) вә “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң хадимлиридин луйиса грев (Louisa Greve) бу тема бойичә өз қарашлирини баян қилип өтти.

Доктор адрян зензниң қаришичә, һазир уйғур дияридики барлиқ сиясәтләр, җүмлидин лагер, туғут чәклимиси дегәнләрниң һәммиси мәҗбурий әмгәкни чөридигән һалда давам қиливатиду. Өткән төт йилда болса бу хилдики мәҗбурий әмгәк изчил давам қилип келиватиду. Һазирқи реаллиқтин қариғанда уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк икки хил йол арқилиқ давам қиливатиду: бири, лагерлар билән бағланған мәҗбурий әмгәк болуп, буниңда тутқунлар лагерларниң йенидики завутларда ишләйду; иккинчиси, “намратлиқтин қутулдуруш” намида уйғурларни башқа җайларға вә хитай өлкилиригә әмгәккә йөткәйду. Шуңа мәҗбурий әмгәкниң мәқсити алди билән сиясий нишанни, андин қалса иқтисадий нишанни көзлигән. Шуңа һазир лагерлар тақалған болсиму нурғун кишиләр давамлиқ һалда мәҗбурий әмгәккә йоллиниватиду. Һазирғичә аз дегәндиму бир йерим милйондин икки милйонғичә болған киши мушу хилдики “ешинча әмгәк күчи” категорийәсигә мәнсуп болуш хәвпигә дуч келиватиду.

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси мәҗбурий әмгәк бөлүминиң хадимлиридин брайин хаксий болса уйғур мәҗбурий әмгики бәдилигә ишләнгән мәһсулатларниң америка таможнисиға кәлгәндә елинидиған тәдбирләр һәққидә мәлумат бәрди. Униң баян қилишичә, “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” иҗра қилинғандин буян бу җәһәттә бәлгилик утуқлар қолға кәлгән. Шуниң билән биргә бу қанунниң изчил вә өзгәрмәстин давам қилиши һәмдә мәҗбурий әмгәккә бағлинишлиқ мәһсулатларни америка базириға кириштин мәни қилиш йүзлиниши муқимлашқан. Шуңа һазир уйғур дияриға бағлинишлиқ болған яки “қара тизимлик” тин орун алған һәрқандақ тавар америка таможнисиға кәлгән һаман мутләқ тәкшүрүлиду. Навада уйғур дияридин кәлмигән, “қара тизимлик” тинму орун алмиған мәһсулатлар болса бирдәк өзлириниң мәҗбурий әмгәккә бағлинишлиқ әмәсликини дәлил-испатлар билән көрситиши лазим.

Луйиса гиревниң қаришичә, һазир мәҗбурий әмгәкни мәни қилишниң даириси барғансери кеңийиватиду. Мәҗбурий әмгәккә даир пакитлардин улар һөҗҗәтләштүрүп чиққан доклатлар буниңда муһим рол ойнаватиду. Техиму иҗабий йүзлиниш шуки, һазир барғансери көп шәхсләр вә ширкәтләр, шуниңдәк дөләтләр мәҗбурий әмгәкни чәкләшкә майил болуватиду. Җүмлидин йеқинда явропа иттипақиму бу мәсилини рәсмий авазға қойди. Йиғинниң кейинки басқучлирида һалда уйғурлар вә уларниң хитай һөкүмранлиқида қандақ реаллиққа дуч келиватқанлиқи давамлиқ музакирә қилинди. Бу һәқтики йеңилиқларға қизиқсаңлар, диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.