"хитай компартийәси вә униң мустәмликә мираслири" темисидики йиғинда уйғурлар мәсилиси тәкитләнди

Мухбиримиз әзиз
2021-10-28
Share
Ши җинпиңниң әң күчлүк қорали: милләтчилик Коммунист хитай қурулғанлиқиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимида хитай президенти ши җинпиңниң чоңайтилған сүрити вә екранға чиқирилған сүрити. 2019-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
AP

Комунизим вәһимиси өткән әсирдин башлап ғәрп дунясидики бир муһим тема болуп, бу теминиң қанчилик муһимлиқи америка-хитай мунасивитиниң йириклишишигә әгишип техиму ашкара болушқа башлиди. Болупму хитай компартийәсиниң мутләқ контроллуқидики хитай һөкүмитиниң асиядики барғансери әвҗигә чиқиватқан һәрбий вә сиясий иғвагәрликлири барғансери көп кишиләрниң бу мәсилини әстайидил ойлинишиға түрткә болушқа башлиди. Әнә шу хил реаллиқниң һазирқи әһвалиға қарап чиқиш үчүн вашингтон шәһридики "комунизим қурбанлири хатирә фонди" 2021-йиллиқ "хитай мунбири" йиғинида хитай компартийәси һәмдә униң "мирас" лири баш тема болди.

27-Өктәбирдики йиғинниң биринчи басқучида хитай компартийәсиниң сиясий вә иқтисад саһәлиридә тәдриҗи һалда аҗизлиқтин баш көтүрүшкә йүзлиниши, әмма буниңлиқ билән уларниң иҗабий йөнүлүшкә әмәс, әксичә сәлбий тәрәпкә қарап кеңийиши, нөвәттә бу хил кеңийишниң хитайдин һалқип уларниң америка туприқида ағдурмичилиқ, техника оғрилиқи вә җасуслуқ қилиштәк көплигән саһәләргә шахлиғанлиқи қатарлиқ әһваллар муһакимә қилинди.

Йиғинниң иккинчи басқучи хитай компартийәсиниң дөләт ичидә сиясий, иқтисад вә мәдәнийәт саһәсидә қандақ тәһдитләрни пәйда қиливатқанлиқи һәққидики мәсилиләр билән башланди.

Вашингтон шәһридики "мирас" фондиниң тәтқиқатчиси оливия енос ханим алди билән сөз елип хитай компартийәсиниң нөвәттә инсанийәт җәмийитигә қандақ вәйранчилиқларни селиватқанлиқи һәққидә омумий мәлумат бәрди.

Болупму хитай компартийәси өтмүштә пүтүн хитай хәлқини ханивәйранлиққа гириптар қилған болса нөвәттә нуқтилиқ һалда уйғурлар, хоңкоңлуқлар вә тибәтләрни қаттиқ қоллуқ билән бастуриватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң бу хил бастурушлириниң аллиқачан чегра һалқип дуняға йейиливатқанлиқини сөзләп келип, бу җәһәттики чүшәнчиләрни техиму айдиңлаштуруш һәмдә дуня хәлқигә буниң қандақ хәтәрләрдин бишарәт икәнликини билдүрүшниң муһимлиқини алаһидә тәкитләп өтти.

Вашингтон шәһридики җорҗи тавн университетиниң профессори җеймис милвард бу мәсилә һәққидә алаһидә сөз қилди. У нуқтилиқ қилип хитай компартийәсиниң немә үчүн ‍уйғур мәдәнийитигә хас барлиқ шәйиләрни, җүмлидин тил, йезиқ, сәнәт, дин қатарлиқларни йоқитишқа күч чиқириши һәмдә буниңдики һәркәтләндүргүч амиллар һәққидә тохталди. У доктур дәррен байлерниң "лагерларда" намлиқ әсиридин нәқил кәлтүргән һалда хитай һөкүмитиниң уйғур диярида юқури пән-техникидин пайдилинип ғайәт зор назарәт вә контроллуқ механизимини бәрпа қилип чиққанлиқини әскәрткәч бу омумий мәнзириниң хитай компартийәси дуняға кәлгәндә вәдә қилған "парлақ кәлгүси" дин қандақ пәрқлинидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Профессор җемис милвардниң пикричә, хитай компартийәси дәсләпки қәдәмдә һакимийәтни қолға алған мәзгилләрдә хитай болмиған милләтләрни өз әтрапиға "уюштуруш" үчүн уларға түрлүк аптомийә һәқлирини тәсис қилип бәргән. Ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейинки реаллиқ болса бу аптономийәләрниң бир-бирләп йимирилгәнликини намайән қилған. Техиму муһими ши җинпиңниң бивастә қоманданлиқида хитай компартийәси "ташқи көрүнүштә һечнәрсини өзгәртмәслик, әмма ички җәһәттә пүтүнләй қайта қуруп чиқиш" дегән омумий пиринсип бойичә ‍иш көргән. Шу сәвәбтин нөвәттә хитай болмиған милләтләргә мәнсуп аптономийә вә башқа "алаһидә имтияз" лар еғизда давамлиқ тәкитләп турулған. Әмма ички қисимда барчә шәйиләр "хитайчилаштуруш" пиринсипи бойичә қайта қуруп чиқилмақта икән. Уйғур дияридики уйғурларға хас барлиқ алаһидиликни "хитайчилаштуруш" дәл мушундақ бир арқа көрүнүш астида вуҗутқа келиватқан иҗтимаий һадисә икән. Шу сәвәбтин уйғурлар, моңғуллар вә тибәтләрниң һәммиси мушу омуми пиринсип бойичә түрлүк қабаһәтләрни баштин кәчүрмәктә икән.

Профессор җеймис милвардниң қаришичә, хитай компартийәси уйғур диярида дуч келиватқан "мәсилиләр" ләр қандақтур улар тәкитләватқан "үч хил күчләр" ниң хирислири болмастин, әксичә уларниң нәччә он йилдин буян изчил давамлаштуруп кәлгән уйғур диярини "мустәмликәләштүрүш" урунушиниң задила хитай компартийәси күткән йосунда әмилиләшмигәнлики икән. Дәл мушу негизлик кәмтүклүк нөвәттә ши җинпиңниң "үч хил күчләргә қарши туруш" намидики сиясий һәркәттә бир-бирләп толдурулмақта икән. Бу болса нөвәттә тәдриҗи һалда пүткүл инсанийәтниң мәнпәәтигә берип тақилидиған зор мәсилиләргә четилмақта икән. Шундақ болғанлиқи үчүн явропа иттипақиниң вә дуняниң башқа җайлиридики көплигән дөләтләрниң ‍уйқусини ечиши, уларниң хитай һөкүмитигә қарши җаза тәдбирлирини иҗра қиливатқан америка, әнглийә қатарлиқ дөләтләрниң сепигә қошулуши һазир ашу дөләтләрниң өзлири үчүнму зөрүр икән.

Җорҗи тавн университети тарих факултетиниң доктуранти җефри го йиғинда асаслиқ қилип хитай һөкүмитиниң тәйвән вә хоңкоң һәққидики сиясәтлири, җүмлидин хоңкоңға берилгән йүксәк аптономийәниң қисқиғинә он нәччә йилда қандақ болуп бикар қилиниш дәриҗисигә берип қалғанлиқи һәққидә мәлумат бәрди.

Бу қетимқи йиғинда "комунизим қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси доктур адрян зензниң уйғур дияридики нопус шалаңлитиш, туғут чәкләш вә мәҗбурий әмгәк темилирини асасий нуқта қилған лексийәси йиғин әһлигә алаһидә тәсир қилди. Болупму униң уйғур дияридики қирғинчилиқниң һәрқайси басқучлириниң әмәлгә ешиши билән хитай компартийәсиниң бу һәқтики йолйоруқлириниң қандақ җипсилишип маңғанлиқи, әмдиликтә әнә шу қирғинчилиқтики бир муһим һалқа болған мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң ғәрп дунясиға сиңип кириватқанлиқи һәққидики баянлири бу һәқтики омумий мәнзирини йәнә бир қетим йиғин әһлигә җанлиқ намайән қилип бәрди.

Мәлум болушичә, "соғуқ уруш" ниң ахирлишишиға әгишип комунизим вә сотсиялизим лагериниң инсанийәткә қайси дәриҗидә хәвп елип келиватқанлиқи тәдриҗи әстин чиқишқа башлимақта икән. Әмма хитай компартийәсиниң нөвәттики түрлүк зулумлири бу хәвпни йәнә бир қетим кишиләрниң ядиға селип, һәр саһә кишилирини ойландурғанлиқи мәлум. Бу қетимқи бир күнлүк мәхсус йиғинниң бир муһим нишани техиму көп кишиләрни комунизим идиологийәси вә хитай компартийәсиниң рәзил маһийити һәққидә техиму тәпсилий чүшәнчигә игә қилиш икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт