“Dunya démokratiye mejlisi” de Uyghurlar mesilisi muhim témilar qataridin orun aldi

Muxbirimiz eziz
2021-12-08
Share
“Dunya démokratiye mejlisi” de Uyghurlar mesilisi muhim témilar qataridin orun aldi “Dunya démokratiye mejlisi” ning harpa künidiki mejlisige erkin asiya radiyosining bashliqi bay fang xanim(üsti ret ongda)mu qatnashti. 2021-Yili 8-dékabir.
Photo: RFA

“Démokratiye” we “Tereqqiyat” herwaqit dunyawi témilardin bolush süpiti bilen herqaysi hökümetler, shuningdek her sahe kishiliri eng köngül bölidighan mesililerdin bolup kelmekte. Shu sewebtinmu nöwettiki démokratiye mesilisi duch kéliwatqan zor mesililerni muzakire qilish üchün amérika prézidénti jow baydén 2021-yili awghustta “Mushu yilining axiri démokratiye témisi boyiche bir qétimliq dunyawi mejlis chaqirishimiz lazim” dep körsetken idi. Shu qétimliq bayanat boyiche, köp tereplime teyyarliq qilish arqiliq bu yighin ‍öz qerelide chaqirildi. 9-Dékabir küni resmiy bashlinidighan “Dunya démokratiye mejlisi” ning harpa künidiki mejliside amérika, kanada, gollandiye qatarliq döletlerning rehberliri bir munberge jem boldi, shundaqla démokratiye témisi yene bir qétim merkiziy témilardin boldi. Amérika, yawropa, asiya, ‍okyaniye, latin amérikisi we afriqa qit'eliridiki yüzdin artuq döletning wekilliri qatnashqan bu yilliq mejlisning harpa künidiki yighini démokratiye mesilisige chétilidighan bir qatar xirislar hemde uni hel qilish chariliri heqqidiki pikirler bilen seherdila qizghin keyipiyatqa toldi.

Harpa künidiki yighinning riyasetchisi, “Xelq'ara kechürüm teshkilati” ning bash katipi agnés kallamard aldi bilen söz élip démokratiyening dunya üchün neqeder muhimliqi heqqide qisqiche chüshenche berdi. U sözide démokratiye bolmighan muhitta insanlarning tughma heqlirining depsende qilinidighanliqini, bu jehettiki axbarat erkinliki boghulghanda mewjut mesililerning ashkara bolmaydighanliqini alahide tekitlidi. Shuningdin kéyin amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén ependi söz aldi.

U sözide bu qétimqi yighinning qatnashquchiliri bolghan herqaysiy dölet rehberliri, shuningdek 2021-yilliq nobél tinchliq mukapatining sahibliri bilen birlikte axbarat sépide xizmet qiliwatqan barliq axbaratchilarning démokratiyeni hémaye qilish hemde uninggha buzghunchiliq qilghuchilarni pash qilish, shuningdek bu jehettiki munasiwetlik qilmishlarning jawabkarliqini sürüshte qilish sahesidiki muhim roligha yuquri baha berdi. Blinkén ependi ‍öz mejburiyitini ada qilish jeryanida hujumgha, teqibke we ölümge duch kelgen muxbirlargha öz hörmitini bildürüsh bilen birge amérika hökümitining axbarat erkinlikini hémaye qilish, musteqil axbarat wastilirini maliye jehettin qollash, öz xizmiti seweblik hujumgha uchrighan axbarat wastilirige hemde uning muxbirlirigha maliye jehettin yardem bérish, axbarat wastilirige gherezlik halda hujum qilghanlarning jawabkarliqini sürüshte qilish, shu arqiliq adaletning jari bolushigha hemdemde bolushni dawam qilidighanliqini alahide tekitlidi.

Bu heqtiki mesililer bu qétimqi yighinning qatnashquchiliridin gollandiye tashqiy ishlar ministiri bén napén, kanada tashqi ishlar ministiri mélaniye joliy xanim, rosiyelik axbaratchi dimitriy muratow, BBC agétnliqning muxbiri sana safi qatarliqlarning sözliridimu tilgha élindi. Shu qatarda yighinda söz qilishqa teklip qilin'ghan kishilerning biri, erkin asiya radiyosining prézidénti bey fang ayrim söz qilip, muxbirlar qoshunining démokratiye we kishilik hoquqni hémaye qilish sahesidiki roligha yuquri baha berdi. U hakimmutleq hökümetlerning herqachan heqiqetni yoshurup, özlirining zalimliqini yolluq qilip körsitidighanliqini, ularning buningdiki da'imliq wastilirining biri muxbirlargha türlük shekiller arqiliq qolaysizliq peyda qilish yaki ularni xizmet qilalmas qilip qoyush bolidighanliqini, waqti kelgende zalim hökümetlerning muxbirlar pash qilghan heqiqet üchün ularning uruq-tughqanlirini “Jaza” gha tartidighanliqini sözlep kélip “Radiyomiz Uyghur bölümining muxbirliri duch kelgen ré'alliq buni toluq eks ettürüp béridu” dédi. U sözide Uyghur bölümining xitay hökümiti ijra qiliwatqan hemde milyonlighan Uyghurgha biwaste tesir körsitiwatqan basturushlarni pash qilish, shu arqiliq amérika hökümitining Uyghur diyaridiki zulum we basturushni “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilishigha matiriyal menbesi teyyarlash rolini oynighanliqini, buning bilen lagér we zor tutqunni yoshurushqa ilajisiz qalghan xitay hökümitining Uyghur bölümidiki muxbirlarning uruq-tughqanlirini lagérgha we türmilerge qamash arqiliq “Öch alghan” liqini sözlep ötti.

Amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén, amérika soda ministiri jina raymondo, amérika hökümitining xelq'ar ayallar mesilisi bash elchisi mélanni wérwir xanim, shiwétsiyening tunji ayal bash ministiri magdaléna andérson, litwa tashqi ishlar ministiri gabrilus landsbérgis, amérika hökümitining xelq'ara soda bash wekili kasérin tay, amérika tashqiy ishlar ministirlikining démokratiye we kishilik hoquq mesililiri boyiche yardemchi ministiri uzra ziya qatarliqlar yighinning bashqa basquchlirida yashlarning démokratiyeni hémaye qilishtiki roli, xususiy shirketlerning démokratiye üchün némilerni qilalaydighanliqi, démokratiyeni hémaye qilish sahesidiki ayallar mesilisi qatarliq témilar boyiche riyasetchi yaki pikir bergüchi boldi. Bolupmu uzra ziya xanimning xitay hökümiti hemde ularning türlük yuquri pen-téxnika wastiliridin paydilinip siyasiy jinayetchilerni közdin yoqitish, Uyghurlarni lagérlargha qamash, emdi bu xildiki qebihlikning xitay chégrisidin halqip démokratik ellerge kéngiyishi heqqidiki bayanliri yighin ehlige alahide tesir qildi. U sözining axirida bu xildiki qilmishlarning misali qatarida Uyghur tor bashqurghuchiliridin ekber esetning qolgha élinishi hemde 15 yilliq késilishini tilgha élip, yighin'gha teklip qilin'ghan Uyghur adwukat reyhan esetni sözge teklip qildi

Reyhan eset öz nöwitide inisi ekberning qismitini bayan qilish arqiliq xitay hökümitining Uyghurlarni basturush hemde lagér sistémisini kéngeytish qilmishi heqqide melumat berdi. Shuningdek sansizlighan munewwer Uyghur serxillirining inisi ekberge oxshash közdin ghayip bolghanliqini, nöwette Uyghurlargha qarshi bu urushta Uyghurlarning hayat-mamatliq girdawigha bérip qalghanliqini, “Emdi qaytilanmaydu” dégen tarixiy wedining éghir tiragédiyege qaytidin shahid boluwatqanliqini janliq bayan qilip berdi.

Melum bolushiche, 9-dékabirdin bashlap mezkur mejlis resmiy yosunda bashlinidighan bolup, uningda démokratiyege da'ir téximu köp mesililer muhakime qilinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet