Uyghurlargha qarshi qebih jinayetler we uni chekleshke da'ir qanun-siyasetler heqqide muhakime yighini ötküzüldi

Muxbirimiz jewlan
2022.09.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Nuri türkel Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün emeliy heriketke ötüshni telep qildi
Photo: RFA

9-Ayning 12-küni amérikadiki xantir uniwérsitéti ammiwi siyaset instituti rozwélit sariyi kishilik hoquq qurulushi bilen kishilik hoquqni közitish teshkilati birliship, “Uyghurlargha qarshi qebih jinayetler: qanun we siyasetler” témisida muhakime yighini ötküzdi.

4 Yérim sa'et dawamlashqan bu muhakime yighini birleshken döletler teshkilati Uyghur rayoni heqqidiki kishilik hoquq doklatini élan qilghandin kéyin ötküzülgen chong kölemlik we keng da'irilik bir muhakime yighini boldi. Yighin'gha qatnashqan mutexessisler we siyasiy pa'aliyetchiler “Sherqiy türkistanda (shinjangda) néme ishlar boluwatidu?”, “Némishqa irqiy qirghinchiliq jinayiti yüz béridu?”, “Biz néme qilishimiz kérek?” dégen üch téma boyiche muhakime élip bardi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining re'isi, xudson institutining aliy tetqiqatchisi, adwokat nuri türkel ependi yighinda échilish nutuqi sözlep, xitayning 5 yildin buyan Uyghur rayonida élip bériwatqan qebih jinayetlirini körsitip ötti we buning “Asta xaraktérlik irqiy qirghinchiliq jinayiti” ikenlikini tekitlidi. U özi we a'ilisi bashtin kechürgen külpetlerni misal élish arqiliq, milyonlighan Uyghurning bu qebih jinayetning qurbani ikenlikini, yéqinda yüz bérip kéliwatqan achliqtin ölüsh weqelirining bu irqiy qirghinchiliqning dawami ikenlikini bildürdi. U amérika hökümiti, jümlidin amérika diniy erkinlik komitétining Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdash üchün tiriship kéliwatqanliqini, emma xitayning bu qebih jinayitini toxtitish üchün yene nurghun xizmetlerni ishlesh kéreklikini eskertip ötti.

Yighinning “Uyghur rayonida néme ishlar boluwatidu?” dégen muhakime qismida Uyghur herikiti teshkilatining bashliqi roshen abbas xanim Uyghur rayonida yürgüzülgen bu irqiy qirghinchiliq jinayitide Uyghur xanim-qizlirining asasliq hujum nishanigha aylan'ghanliqini bildürüp mundaq dédi: “Xitay kompartiyesi irqiy qirghinchiliq siyasiti yürgüzüshte Uyghur ayallirini Uyghur xelqige hujum qilishning asasliq nishanigha aylandurdi. Chünki ayallar bala tughup bala chong qilidu we öz medeniyitini kéyinki ewladlargha yetküzidu”.

Roshen abbas xanim xitay hökümitining öch élish xaraktérlik ziyankeshlikige uchrighan hedisi gülshen abbasning tutulup ketkinige 4 yil bolghanliqini tilgha élish arqiliq, buningdek naheq tutulghan Uyghur ayallirining béshigha kelgen paji'elerni anglatti.

U yene bu irqiy qirghinchiliqning “Yuqumni nölge chüshürüsh” bahanisi bilen “Uyghurlarni ach qoyup öltürüsh” sheklide dawam qiliwatqanliqini tekitlep mundaq dédi: “Biz hazir nahayiti qorqunchluq we kishini endishige salidighan widiyolar, süretlerni körüwatimiz, peryadliq awazlarni anglawatimiz. Xitay hökümiti yene bir qétim Uyghur we bashqa milletlerni yoqitishni nishan qilip, ‛kowidni nölge chüshürüsh‚ tek esheddiy siyasitini ijra qiliwatidu”.

Kommunizm qurbanliri xatire sariyi fondi tetqiqatchisi adriyan zénizmu bu yighinda qilghan sözide awwal Uyghurlarning nöwette achliqtin ölüsh, dawalinalmay ölüsh kirzisigha duchar boluwatqanliqini tilgha élip, bunimu xitaydek rezil saqchi dölitining ehwalini chüshinishtiki bir misal qilip körsetti.

Adriyan zénz xitayning 40 yildin buyan yürgüzüp kelgen pilanliq tughut siyasiti bilen 2016-din bashlap Uyghur ayallirini tughmas qilishqa urunush qilmishlirining nopus qirghinchiliqi, yeni xitayning uzun muddetlik, pilanliq halda yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi ikenlikini tekitlidi.

U xitay hökümitining bingtu'en arqiliq jenubiy shinjangning nopus qurulmisini özgertiwatqanliqini misal bilen körsitip mundaq dédi: “Bingtu'enning mu'awin sékritari 2020-yil, yeni chong tutqun qilish herikitidin kéyin qilghan sözide, ‛jenubiy shinjangdiki nopus qurulmisi tekshi emes, nopus nisbiti bu jayning uzun muddetlik tinchliqi we muqimliqining asasi. Jenubi shinjangdiki xitaylarning nopusi 15 pirsentkimu yetmeydu. Nopus nisbitidiki bundaq tekshisizlik jenubiy shinjangdiki asasliq mesile‚ dégen. Qolimizdiki shinjang höjjetliridin qarighanda, shi jinping, li kéchiyang qatarliq xitay rehberliri 2014-yil nopus bixeterliki we nopus qurulmisi mesilisini tilgha alghan, 2020-yilning béshidimu shundaq geplerni qilghan. Jenubiy shinjangdiki diniy basturush we emgek küchini ichkirige yötkesh qatarliqlarmu nopus qurulmisini özgertelmigechke, xitay mejburiy tughut cheklesh charisini qollan'ghan”.

Adriyan zénz birleshken döletler teshkilatining roli we wezipisi heqqide söz qilip mundaq dédi: “Biz xitay hökümitining Uyghurlargha köp qatlamliq, sistémiliq hujum qiliwatqanliqini körüwatimiz؛ meqset, ser xillarni yoqitish. Tughut cheklesh, mejburiy emgekke sélish, ata-anilar bilen balilarni bir-biridin ayriwétish qatarliqlar 1948-yil tüzülgen ‛irqiy qirghinchiliqning aldini élish we uni cheklesh ehdinamisi‚ge uyghun bolupla qalmay, b d t ning zorawanliqni cheklesh ramkisighimu chüshidu. Kishini heyran qalduridighini shuki, xelq'ara jem'iyet ta hazirghiche irqiy qirghinchiliqni toxtitishqa qadir bolalmidi, peqetla qadir bolalmidi”.

Bu muhakime yighinida uninggha “Amérika xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep étirap qildi we heriket qollandi. Emma yawropa ötken esirde natsistlar gérmaniyesi élip barghan irqiy qirghinchiliqni bashtin kechürgen turuqluq, némishqa bügün xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep étirap qilmaydu?” dep so'al qoyduq, u buninggha jawab bérip mundaq dédi: “Irqiy qirghinchiliqqa éniqlima bérish bir az murekkep jeryan. Uni köp halda 1948-yil tüzülgen ‛irqiy qirghinchiliqning aldini élish we uni jazalash ehdinamisi‚ gha imza qoyghan döletlerning qanuni békitidu. Yawropa ittipaqi shundaq qarar bérishimu mumkin idi, emma uninggha eza döletlerning beziliri yuqiriqi ehdinamige imza qoymighan. Amérika irqiy qirghinchiliqni étirap qildi, yawropaning uni étirap qilmasliqida méningche asasliq seweb ularning konsérwatip boluwélishi. Bolupmu gérmaniye bu jehette chong xataliq ötküzdi. Gérmaniyede ‛irqiy qirghinchiliq‚ dégen söz ‛yehudiy chong qirghinchiliqi‚ dégen gep bilen oxshash, shunga ular bundaq qararni menggü chiqarmasliqi mumkin. Bu elwette ‛irqiy qirghinchiliqning aldini élish we jazalash ehdinamisi‚ arqiliq bu jinayetni cheklesh hoquqigha xilap”.

Bu muhakimige qatnashqan siyasiy pa'aliyetchi jewher ilham Uyghur rayonida yüz bérip kéliwatqan bu qebih jinayetler heqqide söz qilip, dadisi ilham toxti 8 yil burun xitay hökümiti teripidin ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghandin buyan, öz béshidin kechürgen külpetlerni, ta hazirghiche dadisining ehwalidin xewersiz ikenlikini, ölük yaki tiriklikinimu bilmeydighanliqini, buningdek milyonlighan Uyghurning türme-lagérlarda azab chékiwatqanliqini eslitip ötti.

U birleshken döletler teshkilati élan qilghan doklatqa baha bérip mundaq dédi: “Men ishlewatqan organni öz ichige alghan nurghun teshkilatlar wetinimizde yüz bériwatqan ishlarni asasen irqiy qirghinchiliq dep qaraydu. B d t élan qilghan doklattin xursen boldum, chünki bu doklatta Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwalining éghirliqi étirap qilin'ghan bolup, b d t gha eza döletler, hökümet organliri we kishilik hoquq teshkilatliri, shuningdek xelq'ara jem'iyetni uninggha jiddiy qarashqa ündeydu”.

Söhbetke qatnashqan pa'aliyetchi rizwan'gul nurmuhemmed inisi mewlan nurmuhemmedning 2017-yil tutup kétilgenlikini, xitay hökümitining buningdek nurghun yashlarni “Diniy esebiyliktin zeherlen'gen” dégen bahane bilen tutqun qilghanliqini, “11-Sintebir weqesi” yüz berginige 21 yil bolghan bügünki künde xitayning hélihem térrorluqni bahane qilip, Uyghur musulmanlirigha zerbe bériwatqanliqini bayan qildi. Jewher ilham xitayning Uyghurlarni peqet musulman bolghanliqi üchünla emes, Uyghur bolghanliqi üchün yoqitish nishani qilghanliqini eskertip ötti.

Yighinning “Némishqa irqiy qirghinchiliq jinayiti yüz béridu?” dégen qismida siyasiy közetchi ilshat hesen, Uyghur kishilik hoquq qurulushidin zubeyre shemsidin, kishilik hoquq adwokati téng biyaw qatarliqlar pikir bayan qildi. Téng biyaw ependi xitay hökümiti yürgüzüwatqan bu jinayetning menbesini xitay kompartiyesining qabahatlik tarixidin izdesh kéreklikini bildürdi. Uning qarishiche, Uyghur rayonidiki yighiwélish lagéri emeliyette xitayning burunqi emgek bilen özgertish meydanining zamaniwi shekli؛ xitay kompartiyesi étiqadchi ammini bügünla emes, medeniyet inqlawi mezgilidimu qattiq basturghan. Xitay kompartiyesi edliye, qanun dégenlerni alliburun bikar qiliwetken yaki uni özi üchün ishlitidighan qoral qiliwalghan.

Yighinning “Biz néme qilishimiz kérek?” dégen üchinchi qismida, kishilik hoquqni közitish teshkilatidin sofiye richardson, nyu-yorkluq adwokat, xitay qanuni we siyasiti mutexesisi élzabit linch (Elizabeth M. Lynch), amérika démokratiye fondi jem'iyitidin ekrem kérem, Uyghur nesillik zhurnalist emiliya pang qatarliqlar qatnashti we xitayning bu qebih jinayitini toxtitish üchün hökümetlerning qandaq siyaset belgilishi, kishilik hoquq organlirining qandaq pa'aliyet qilishi kérekliki, chet eldiki Uyghur panahliq tiligüchilerge qandaq yardem bérish mesililiri heqqide köz qarashlirini otturigha qoydi. Ekrem kérem xitay hökümitining tetür teshwiqatqa qattiq kücheydighanliqini, ötken bir nechche yilda Uyghur rayoni heqqide 38 qétim axbarat élan qilish yighini achqanliqini, buninggha qarshi heqiqiy uchur inqilabi qozghap, xitayning jinayitini toxtimay pash qilip, xelq'ara taratqular we ijtima'iy alaqe wasitilirida asasiy éqim shekillendürüshning muhimliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.