Хитай уйғур нанлирини карханилаштуруп немә мәқсәтләргә йәтмәкчи? (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-10-29
Share
Хитай уйғур нанлирини карханилаштуруп немә мәқсәтләргә йәтмәкчи? (2) Саяһәтчиләр "хәлқаралиқ чоң базар" ға қоюлған йоған пиластик нанниң алдида сүрәткә чүшмәктә. 2021-Йили 22-апрел, үрүмчи.
AP

Уйғур мәдәнийәт тарихиға аит материялларда көрситилишичә, уйғурларда нанниң тарихи 2000 йилдин, нанниң түрлири болса 500 хилдин ашидикән.

Уйғур нанлириниң тәми өзгичә вә мәззилик болупла қалмастин, бәлки йәнә озуқлуқ қиммитиниң юқурилиқи, сақлашқа әплик болуштәк алаһидиликлири биләнму уйғур йемәк-ичмәк мәдәнийитиниң муһим бир өрники болуп кәлмәктә.

Тонур ненини өлчәмлик пишуруш бәлгилик техника вә маһарәт тәләп қилидиған бир кәсп. Түрлүк шәрт-шараитлар вә чәклимиләр түпәйли навайчилиқ вә нан мәһсулатлири көләмләшкән бир ишләпчиқириш болмастин, бәлки миллий хаслиққа игә бир йәккә кәсп болуп кәлгән.

Хитай һөкүмити уйғур диярида ирқий вә мәдәнийәт қирғинчилиқи елип беришқа башлиған мәзгилләрдә, "нанчилиқ кәспини карханилаштуруш" дегән намда уни хитай ширкәтлириниң игидарчилиқиға өткүзивелишқа җиддий тутуш қилған. Буниң билән уйғур аптоном районидики чоң-кичик йәккә навайханилар пүтүнләй тохтитилип, нанчилиқ пәқәтла хитай карханилири мәбләғ салидиған вә зор көләмдә базарға салидиған түргә айландурулған.

Хитай таратқулириниң хәвиридин мәлум болушичә, нөвәттә хитай ширкәтлири игидарчилиқидики нанчилиқ карханилириға 110 миңдин артуқ уйғур навайлири вә әмгәк күчи йиғивелинған болуп, улар хитай хоҗайинлириниң башқурушида көләмләшкән начилиқ карханилирида ишлимәктә икән.

Биз бу һәқтә уйғур дияриниң һәр қайси җайлирида қурулған "нан санаәт бағчиси", "нанчилиқ карханиси" дегән намлардики орунларға телефон қилған болсақму, әмма телифонлиримиз җавабсиз қалди. Биз һазир голландийәдә яшаватқан лагер шаһиди қәлбинур сидиқ ханимдин у илгири оқутқучилиқ қилған әрләр лагерлирида уйғур навайлириниң бар-йоқлиқини соридуқ.

Қәлбинур сидиқ ханим 2017-йили өзи оқутқучи болушқа мәҗбурланған үрүмчи казивәндики әрләр лагерида, уйғур дияриниң һәр қайси җайлиридин тутуп келингән уста навайлар вә самсипәз устамларниң барлиқини билдүрди.

Қәлбинур ханим йәнә 2019-йили 4-айда үрүмчидә қурулған "шинҗаң нанлири мәдәнийәт-санаәт бағчиси" намидики бир нанчилиқ карханисиға 500 дәк ток тонур қоюлуп, йүзлигән яш уйғур әр-аялларниң бу йәрдә мәҗбурий ишлитиливатқанлиқиға шаһид болғанлиқини ейтти.

2018-Йили үрүмчидә "нан санаәт тәрәққият җәмийити" қурулған. Бу җәмийәтниң ечилиш йиғинда, "нанчилиқни шинҗаңниң дөләт ичи вә сиртидики базарларға йүзләнгән йәрлик алаһидиликкә вә әвзәл кәсипкә айландуруш үчүн, нан кәспиниң тиҗаритини дәл вақтида игиләш, из қоғлаш вә назарәт қилишни күчәйтип, түрлүк вәзипиләрни әмәлийләштүрүшни илгири сүрүш" тәләп қилинған. Хитай һөкүмәт таратқулириниң мунасивәтлик хәвәрлиридә күрситилишичә, уйғур нанлири хитай мәбләғ салғучилар тәрипидин санаәтләштүрүлүп көләмләшкәндин буян, һәр күни 20 тоннидин күпрәк "шинҗаң нанлири" хитайдики 21 өлкә, аптоном район вә шәһәрләргә сетилған, бәзи мәһсулатлар һәтта чәт әлләргә сетилмақта икән.

-2015 Йили түркийә кәлгән вә һазирму навайлиқ кәспини ташлимай давам қиливатқан уйғур навай устам ясинҗан зияритимизни қобул қилип: "уйғур навайлар асасән яш, қолида пул бар, хитайға таянмайму ронақ тапалиған, бир түркүм кәспдар уйғурлар болғачқа, хитай бизни тәһдит дәп қариди," дәйду.

Ясинҗан өзи билидиған навайдинла тутқун қилинип лагерларға әвәтилгәнлириниң 15 нәпәрдин ашидиғанлиқини, һәтта уларниң ичидә илгири өз алдиға навайчилиқ дукини бар, бейиған бир навай сәбдишиниң дуканлири чеқилип өзиниң болса һазир үрүмчидики "нан санаәт бағчиси" да хитайларниң қолида нан йеқишқа мәҗбур болғанлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, бүгүнки күндә хитай карханичилири тәрипидин "абланиң нени", "майгүл", "шяңшяв нан", "яшин", "нан шаһи", "меййүшяң нан" вә "афанти нан" дегәндәк хитайчә нан маркилири пәйда болған икән.

Һалбуки, нанчилиққа мунасивәтлик мәһсулат өлчими, сүпәт өлчими, сиясәт, бәлгилимә, көргәзмә, мәбләғ селиш вә сетишқичә болған һалқиларниң һәммиси хитай һөкүмәт даирилири тәрипидин пиланлинип, йолға қоюлидикән.

Кичик вақтида вәтәндин айрилип түркийәгә келип яшаватқиниға йерим әср болған болсиму, аилисидә уйғур йемәк-ичмәк адәтлирини изчил сақлап кәлгән, уйғур йемәк-ичмәклири һәққидә мәхсус китаб йезип, түркийә җәмийитигә тонуштурған нурәла гөктүрк ханим, нанниң уйғурларниң пүткүл турмуши вә әқидә-удумлири билән юғурулуп кәткәнликини тәкитләп өтти. У нанниң уйғурларниң әң муһим йемәклик мәдәнийити, шундақла миллий кимликиниң бир қисми икәнликини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт