Xitay nopusi heqqide ashkarilan'ghan uchurda Uyghur qatarliq milletlerning nopusining jiddiy azlap ketkenliki melum bolghan

Muxbirimiz jewlan
2022.09.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Shi jinping xitayning tashqiy teshwiqat mashinilirining kargha kelmigenlikidin narazi bolghan Xitay re'isi shi jinping xitay armiyisining amérika armiyisige qarshi turup shimaliy koréyege yardem bérish üchünshimaliy koréyege kirgenlikining 70 yilliqini xatirilesh yighinida sözlimekte. 2020-Yili 23-öktebir, béyjing.
AP

“Yapon xewerliri” torida élan qilin'ghan bir maqalide körsitilishiche, xakkérlar shangxey saqchi da'iriliri saqlawatqan bir milyard xitay puqrasining uchurlirini qolgha chüshürgen bolup, uningda xitay nopusi toghruluq heqiqiy uchurlar saqlan'ghan. Bu uchurlar bilen xitay hökümiti élan qilghan nopus sani otturisida chong perq bolup, xitay özining nopusini ashurup körsetken ehwal bar iken. Xitay gerche pilanliq tughut siyasitini boshatqan we ikki baliliq bolush siyasitini yolgha qoyghan bolsimu, xitay nopusi anche téz köpeymigen. 2020-Yildiki nopus tekshürüshide quramigha yetmigenlerning nopusi az bolghan.

Ashkarilan'ghan uchurlardin qarighanda, az sanliq milletlerning nopusining 2017-yildin bashlap jiddiy azlap ketkenliki körülgen؛ balilarning tughulush nisbiti töwenlep ketken. Bu melumat, xitay 2020-yil élan qilghan nopus tekshürüsh doklatidin zor derijide perqliq bolup, xitayning az sanliq millet nopusini yalghandin ashurup körsetkenlikini ispatlap bergen.

Amérikadiki siyasiy közetchi ilshat hesen ependining qarishiche, Uyghur nopusining azlap kétishi xitay hökümiti élip bériwatqan milliy qirghinchiliqning eng roshen ispatidur.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizining xitay ishliri tetqiqatchisi raymond ko (Raymond Kuo) xakkérlar qolgha chüshürgen nopus uchurliri heqqidiki köz qarishini bildürüp mundaq dédi: “Menche, bu küchlük ispatlar xitayning irqiy qirghinchiliq yaki insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqanliqini bildüridu؛ nyu-york waqiti géziti xewer qilghan yighiwélish lagérliri we u yerde yüz bériwatqan ishlar irqiy qirghinchiliqqa bekrek munasiwetlik dep qaraymen. Shughinisi, nopusning aziyip kétishini irqiy qirghinchiliqning ispati dep qarashqa bolamdu-yoq, bu talash-tartish üstidiki bir mesile. Emma b d t ning doklatida éniq qilip: xitay hökümiti Uyghurlargha insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqan bolushi mumkin, déyilgen. Uyghur nopusning aziyip kétishi uning üchün bir ispat yaki uninggha tesir körsi'etken bir amil bolushi mumkin”.

Ashkarilan'ghan höjjette körülüshiche, ötken 20 yilda xitaydiki tughulush nisbiti töwenleshke bashlighan, xitay nopusi 2018-yildin bashlap azlashqa bashlighan. Uyghur qatarliq milletlerning nopusi biraqla azlap ketken. Nopus nisbitining bu xil rewishte jiddiy töwenlishi mölcherdikidin téz bolghan.

Amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi, dokur adriyan zénz 2021-yil 8-ayda élan qilghan “Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi: xitay hökümitining jenubiy shinjangdiki nopusni ‛serxillashurush‚ istratégiyesi heqqide tehlil” namliq doklatida bérilgen hökümet höjjetliri xitay kompartiyesining Uyghurlarning nopusini tebi'iy köpiyishtin qesten cheklewatqanliqini namayan qilip bergenidi. Yeni, xitay hökümiti bu meqsetke yétish üchün mejburiy tughut cheklesh tedbirliri, lagérlargha qamash we Uyghur ayallirini xitaylar bilen toylashturush charilirini ishqa salghan. Nawada bu zulum dawam qilsa 2040-yiligha barghanda töt yérim milyon Uyghurning kémiyip kétidighanliqi mölcherlen'genidi.

Ilshat hesen ependi Uyghur rayonining jenubida Uyghur nopusini azlitip, xitay nopusini köpeytishning xitay mutexessisliri we siyasetchiliri bir qolluq pilanlighan heriket ikenlikini otturigha qoydi.

Doktor adriyan zéniz yene 9-ayning 12-küni ötküzülgen “Uyghurlargha qarshi qebih jinayetler we uni chekleshke da'ir qanun-siyasetler” namliq muhakime yighinida xitay hökümitining jenubiy shinjangning nopus qurulmisini özgertiwatqanliqini misal bilen körsitip, bingtu'enning mu'awin sékritarining ‛jenubiy shinjangdiki nopus qurulmisi tekshi emes, nopus nisbiti bu jayning uzun muddetlik tinchliqi we muqimliqining asasi. Jenubi shinjangdiki xitaylarning nopusi 15 pirsentkimu yetmeydu. Nopus nisbitidiki bundaq tekshisizlik jenubiy shinjangdiki asasliq mesile‚ dégen sözini neqil alghan hemde “Jenubiy shinjangdiki diniy basturush we emgek küchini ichkirige yötkesh qatarliqlarmu nopus qurulmisini özgertelmigechke, xitay mejburiy tughut cheklesh charisini qollan'ghan” dégenidi.

Doktor adriyan zéniz xakkérlar qolgha chüshürgen bu nopus doklatidiki melumatlarni körgendin kéyin radiyomizgha bildürgen inkasida, bu höjjetlerning özining ilgiriki hökümlirini testiqlaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Shundaq, xitayning meqsiti jenubiy shinjangdiki milletlerning nopus qurulmisini özgertish؛ buning üchün xitay hökümiti sistémiliq halda Uyghur ayallirini tughushtin cheklep, Uyghur nopusini azlitip barmaqta”.

Tetqiqatchi raymond ko xitay hökümitining jenubiy shinjangdiki nopus qurulmisini özgertish qurulushi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Xitay hökümiti jenubiy shinjangda Uyghur nopusini azlitip, xitay nopusini köpeytish üchün köchmenler siyasiti yolgha qoyup, ichkiridiki xitaylarni shinjanggha bérishqa ilhamlandurdi. Xitay hökümiti bu siyasiti arqiliq bu rayondiki siyasiy we milliy ziddiyetni tüp yiltizidin hel qilmaqchi boldi. Yeni xitay bu rayonda chong qalaymiqanchiliq chiqishtin ensiridi. Xitayning hazir qiliwatqanliri tolimu qorqunchluq, belkim ular bu xil usul bilen Uyghurlarning nopusini azaytip, bu rayondiki qarshiliq we malimanchiliqni tügitimiz dep oylaydu”.

Ilshat hesen ependi xitay hökümitining Uyghurlarni heqiqiy “Az sanliq millet” ke aylandurush üchün “Jenubiy shinjangdiki nopus qurulmisini irqiy qirghinchiliq wasitisi bilen özgertiwatqanliqi” ni bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.