Қазақистандики уйғурлар 1962-йилдики ғулҗа “29-май вәқәси” ни яд әтти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Қазақистандики уйғурлар 1962-йилдики ғулҗа “29-май вәқәси” ни яд әтти Уйғур елидә йүз бәргән мав қозғиған “ечилип сайраш һәрикити” дин кейинки, хитайдики оңчилларға қарши һәрикәт. 1957-Йили.
wikipedia.org

Уйғурларниң йеқинқи заман тарихида көплигән қанлиқ қирғинчилиқларни бешидин өткүзгәнлики вә еғир йоқитишларни бәргәнлики мәлум. Шуларниң бири буниңдин 60 йил илгири, йәни 1962-йили 29-май күни уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә йүз бәргән иди. “қанлиқ май вәқәси”, “ғулҗа паҗиәси”, “қанлиқ йәкшәнбә” дегәнгә охшаш намлар билән атилип кәлгән мәзкур вәқәниң келип чиқиши, сәвәблири вә ақивәтлири тоғрилиқ хәлқ арисида һәр хил қарашлар мәвҗут болуп кәлмәктә. Өз нөвитидә тарихчиларму 1962-йилидики май вәқәсиниң гуваһчилири тәминлигән пакитларға асаслинип, униң тәпсилатлирини ениқлашқа, илмий йосунда тәтқиқ қилишқа тиришмақта. Әнә шу издинишләрниң бири-сиясәтшунас вә тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң “ахбаратнамә” сидә йәр алған “1962-йилидики ‛29-май ғулҗа қанлиқ қирғинчилиқи‚ ға 60 йил” намлиқ мақалисидур. Бу мақалә иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалмақта.

Мақалидә баян қилинишичә, шу күни ғулҗа шәһиридә уйғурлар вә башқа йәрлик хәлқләрниң тинч наразилиқ намайишини хитай коммунист һөкүмити қорал күчи ишлитип рәһимсизләрчә бастурған икән. Вәқәниң келип чиқишиға вә йәрлик хәлқләрниң совет иттипақиға қечишиға хитайниң уйғур елидики йеңи мустәмликә сиясити, йәни уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ түркий хәлқләрниң сиясий җәһәттин бастурулуши, мәҗбурий коммуналаштуруш, ачарчилиқ, һәддидин ашқан җәбир-зулумлар сәвәп болған икән. Бу паҗиәниң йүз беришидә йәнә икки һакиммутләқ сотсиялистик дөләтниң, йәни сабиқ совет иттипақи билән коммунист хитай оттурисидики достлуқ мунасивәтлириниң кризисқа учришишиму түрткилик рол ойниған икән.

Биз ғулҗа 29-май вәқәсиниң шаһитлиридин атақлиқ шаир абдуғопур қутулуқофни зиярәт қилдуқ. У буниңдин топ-тоғра 60 йил бурун, йәни 1962-йили 29-май күниниң йәкшәнбә күни болғанлиқини тилға елип, мундақ деди: “мән шу күни киндик қеним төкүлгән уйғур елини ташлап, тәқдирниң тәққазаси билән қошна қериндаш қазақ елигә башпанаһ издәп чиққан идим. Бу күн мениң вәтәндин айрилип бу яққа чиққиним үчүнла бир хатирә күни әмәс, әлвәттә. Бу күн миңлиған, он миңлиған қериндашлиримниң ғулҗа шәһиридә қени төкүлгән бир қанлиқ күн. Уйғур хәлқи бу күнни ‛қанлиқ йәкшәнбә‚ дәп атап, бүгүнки күнгичә яд етип кәлмәктә.”

Абдуғопур қутлуқофниң ейтишичә, қатнаш идарисидә биләт елип, совет иттипақиға чиқип кетәлмигәнләр наразилиқ билдүрүп, или қазақ аптоном областлиқ партийә комитетиниң алдиға барған болсиму, лекин қораллиқ сақчилар уларни киргүзмәй қоғлиған. Шундақтиму көп сандики хәлқ дәрвазиларни бузуп ичкиригә киришкә тәмшәлгән.

Абдуғопур қутлуқоф йәнә мундақ деди: “дәрваза билән бинаниң ариси 200 метирдәк. Бинаниң төписидин хәлққә алдинала тәйярлап қоюлған пилимоттин оқ яғиду. Хәлқниң һәммиси дегидәк я яридар болиду, я өлиду. Йәнә бир тәрәптин, униң қарши тәрипидики бинадин, йәни или һәрбий райониниң штабидин хәлққә қаритип оқ яғиду. Буни көргән хәлқ өзини далдиға алиду. Хәлқ тарап кәткәндин кейин, әскәрләр буйруққа бинаән областлиқ партийә комитети бенаси ичидики чоңқур коланған үч қудуққа тирики барму, өлүки барму, һәммисини ташлап, үстини көмүп ташлайду. От өчүридиған машинилар кочиларни ююп, бесиқтуриду.”

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң мәзкур мақалисидики мәлуматларға қариғанда, шу күни нәқ мәйданда тәхминән 130-150 киши өлүп, 150 тин ошуқ адәм яридар болған. Буниңдин ташқири қораллиқ сақчилар ғулҗа вә униң әтрапида намайиш қатнашқучилирини мәхсус тизимлик бойичә тутқун қилған.

Радийомиз зияритини қобул қилған ғулҗа май вәқәсиниң йәнә бир шаһити, тонулған шаир абдухалиқ маһмудоф әпәнди өзиниң шу күни көргәнлирини баян қилип өтти.

Абдухалиқ маһмудоф йәнә мундақ деди: “бу вәқәниң йүз беришиниң сәвәби, әң муһими, совет пуқралирини хитай қанунсизлиқ билән иштин бошатти. У вақтида кийим-кечәк нормилиқ, тамақ нормилиқ иди, ишсизлиқ еғир болуп, хәлқниң қолидаахча йоқ иди. Совет гражданлири интайин еғир әһвалда қалди. Өзимизниң паспорти йоқ. Бизниң ата-бовимиз алмуталиқ. Уни дадамлар ейтмайтти. Май вәқәсини әсләш һәммимизниң иши. Уни тарихий җәһәттин мән испатлап берәлмәймән. Бу пүтүн хәлқниң хитайға болған қаршилиқи, шундақла хитайниң хәлқимизгә болған өчмәнликиниң бир нәтиҗисидур.”

Игилишимизчә, 1950-йилниң башлирида москвада совет иттипақи билән хитай хәлқ җумһурийити оттурисида достлуқ, иттипақлиқ вә һәмкарлиқ шәртнамиси имзаланған. Буниң нәтиҗисидә үрүмчи, қәшқәр, ғулҗа вә башқа чегра шәһәрлиридә совет консулханилириниң һамийлиқида “совет гражданлири җәмийәтлири” қурулған. Бу җәмийәтләр 1955-йилдин башлап йәрлик хәлқләргә паспорт тарқитип, уларни совет иттипақиға көчүшкә дәвәт қилған. Шуниңдин башлап уйғурлар, қазақлар вә башқа хәлқләрниң сабиқ совет иттипақиниң оттура асия җумһурийәтлиригә рәсмий көчүши башланған. 1962-Йилиниң әтияз мәзгиллиригә кәлгәндә или, тарбағатай вә алтай вилайәтлиридин совет иттипақиға қечип өтүш вәқәлири әвҗигә көтүрүлгән. Сабиқ совет иттипақи билән коммунист хитай һөкүмәтлири 1962-йилидики уйғур хәлқиниң чегра атлап қечиш вәқәсидин өзлириниң идеологийәлик һәм сиясий мәнпәәтлири үчүн пайдиланған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт