Qazaqistandiki Uyghurlar 1962-yildiki ghulja “29-May weqesi” ni yad etti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qazaqistandiki Uyghurlar 1962-yildiki ghulja “29-May weqesi” ni yad etti Uyghur élide yüz bergen maw qozghighan “Échilip sayrash herikiti” din kéyinki, xitaydiki ongchillargha qarshi heriket. 1957-Yili.
wikipedia.org

Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixida köpligen qanliq qirghinchiliqlarni béshidin ötküzgenliki we éghir yoqitishlarni bergenliki melum. Shularning biri buningdin 60 yil ilgiri, yeni 1962-yili 29-may küni Uyghur élining ghulja shehiride yüz bergen idi. “Qanliq may weqesi”, “Ghulja paji'esi”, “Qanliq yekshenbe” dégen'ge oxshash namlar bilen atilip kelgen mezkur weqening kélip chiqishi, sewebliri we aqiwetliri toghriliq xelq arisida her xil qarashlar mewjut bolup kelmekte. Öz nöwitide tarixchilarmu 1962-yilidiki may weqesining guwahchiliri teminligen pakitlargha asaslinip, uning tepsilatlirini éniqlashqa, ilmiy yosunda tetqiq qilishqa tirishmaqta. Ene shu izdinishlerning biri-siyasetshunas we tarixchi qehriman ghojamberdining “Axbaratname” side yer alghan “1962-Yilidiki ‛29-may ghulja qanliq qirghinchiliqi‚ gha 60 yil” namliq maqalisidur. Bu maqale ijtima'iy taratqularda keng tarqalmaqta.

Maqalide bayan qilinishiche, shu küni ghulja shehiride Uyghurlar we bashqa yerlik xelqlerning tinch naraziliq namayishini xitay kommunist hökümiti qoral küchi ishlitip rehimsizlerche basturghan iken. Weqening kélip chiqishigha we yerlik xelqlerning sowét ittipaqigha qéchishigha xitayning Uyghur élidiki yéngi mustemlike siyasiti, yeni Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq türkiy xelqlerning siyasiy jehettin basturulushi, mejburiy kommunalashturush, acharchiliq, heddidin ashqan jebir-zulumlar sewep bolghan iken. Bu paji'ening yüz bérishide yene ikki hakimmutleq sotsiyalistik döletning, yeni sabiq sowét ittipaqi bilen kommunist xitay otturisidiki dostluq munasiwetlirining krizisqa uchrishishimu türtkilik rol oynighan iken.

Biz ghulja 29-may weqesining shahitliridin ataqliq sha'ir abdughopur qutuluqofni ziyaret qilduq. U buningdin top-toghra 60 yil burun, yeni 1962-yili 29-may künining yekshenbe küni bolghanliqini tilgha élip, mundaq dédi: “Men shu küni kindik qénim tökülgen Uyghur élini tashlap, teqdirning teqqazasi bilen qoshna qérindash qazaq élige bashpanah izdep chiqqan idim. Bu kün méning wetendin ayrilip bu yaqqa chiqqinim üchünla bir xatire küni emes, elwette. Bu kün minglighan, on minglighan qérindashlirimning ghulja shehiride qéni tökülgen bir qanliq kün. Uyghur xelqi bu künni ‛qanliq yekshenbe‚ dep atap, bügünki kün'giche yad étip kelmekte.”

Abdughopur qutluqofning éytishiche, qatnash idariside bilet élip, sowét ittipaqigha chiqip kételmigenler naraziliq bildürüp, ili qazaq aptonom oblastliq partiye komitétining aldigha barghan bolsimu, lékin qoralliq saqchilar ularni kirgüzmey qoghlighan. Shundaqtimu köp sandiki xelq derwazilarni buzup ichkirige kirishke temshelgen.

Abdughopur qutluqof yene mundaq dédi: “Derwaza bilen binaning arisi 200 métirdek. Binaning töpisidin xelqqe aldin'ala teyyarlap qoyulghan pilimottin oq yaghidu. Xelqning hemmisi dégidek ya yaridar bolidu, ya ölidu. Yene bir tereptin, uning qarshi teripidiki binadin, yeni ili herbiy rayonining shtabidin xelqqe qaritip oq yaghidu. Buni körgen xelq özini daldigha alidu. Xelq tarap ketkendin kéyin, eskerler buyruqqa bina'en oblastliq partiye komitéti bénasi ichidiki chongqur kolan'ghan üch quduqqa tiriki barmu, ölüki barmu, hemmisini tashlap, üstini kömüp tashlaydu. Ot öchüridighan mashinilar kochilarni yuyup, bésiqturidu.”

Qehriman ghojamberdining mezkur maqalisidiki melumatlargha qarighanda, shu küni neq meydanda texminen 130-150 kishi ölüp, 150 tin oshuq adem yaridar bolghan. Buningdin tashqiri qoralliq saqchilar ghulja we uning etrapida namayish qatnashquchilirini mexsus tizimlik boyiche tutqun qilghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan ghulja may weqesining yene bir shahiti, tonulghan sha'ir abduxaliq mahmudof ependi özining shu küni körgenlirini bayan qilip ötti.

Abduxaliq mahmudof yene mundaq dédi: “Bu weqening yüz bérishining sewebi, eng muhimi, sowét puqralirini xitay qanunsizliq bilen ishtin boshatti. U waqtida kiyim-kéchek normiliq, tamaq normiliq idi, ishsizliq éghir bolup, xelqning qolida'axcha yoq idi. Sowét grazhdanliri intayin éghir ehwalda qaldi. Özimizning pasporti yoq. Bizning ata-bowimiz almutaliq. Uni dadamlar éytmaytti. May weqesini eslesh hemmimizning ishi. Uni tarixiy jehettin men ispatlap bérelmeymen. Bu pütün xelqning xitaygha bolghan qarshiliqi, shundaqla xitayning xelqimizge bolghan öchmenlikining bir netijisidur.”

Igilishimizche, 1950-yilning bashlirida moskwada sowét ittipaqi bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisida dostluq, ittipaqliq we hemkarliq shertnamisi imzalan'ghan. Buning netijiside ürümchi, qeshqer, ghulja we bashqa chégra sheherliride sowét konsulxanilirining hamiyliqida “Sowét grazhdanliri jem'iyetliri” qurulghan. Bu jem'iyetler 1955-yildin bashlap yerlik xelqlerge pasport tarqitip, ularni sowét ittipaqigha köchüshke dewet qilghan. Shuningdin bashlap Uyghurlar, qazaqlar we bashqa xelqlerning sabiq sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige resmiy köchüshi bashlan'ghan. 1962-Yilining etiyaz mezgillirige kelgende ili, tarbaghatay we altay wilayetliridin sowét ittipaqigha qéchip ötüsh weqeliri ewjige kötürülgen. Sabiq sowét ittipaqi bilen kommunist xitay hökümetliri 1962-yilidiki Uyghur xelqining chégra atlap qéchish weqesidin özlirining idé'ologiyelik hem siyasiy menpe'etliri üchün paydilan'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.