Һенрий: хитай һөкүмити паспортни қорал қилип уйғурларни "қанунсиз" лаштуруватиду

Мухбиримиз нуриман
2020-05-14
Share
seudi-uyghur-pasport.jpg Мәлум бир уйғур вақти өтүп кәткән хитай паспорти билән хитай әлчиханисидин берилгән саяһәт кинишкисини тутуп турған көрүнүш. 2019-Йили 2-өктәбир, сәуди.
AFP

Хитай һөкүмитиниң узундин бери паспортни уйғурларни контрол қилиш үчүн ишлитиватқанлиқи инкас қилинмақта. Уйғур кишилик һоқуқи қурулуши 2006-йилдин башлап, уйғурларға паспорт бәрмәслик, илгири паспорт беҗиргәнләрниң паспортини мусадирә қилиш вә паспорт илтимас қилған уйғурларниң очуқ-ашкара кәмситилишкә учришишиға аит мәлуматлар һәққидә доклат елан қилған.

Уйғур һоқуқ қурулуши 1-апрел "қоралға айландурулған паспорт-уйғурларниң дөләтсизлик кризиси" намлиқ доклатни елан қилған. Хитай даирилири 29-апрел "хитай күндилик гезити" дә мақалә елан қилип паспорт һәққидә берилгән бу доклатини инкар қилғаниди.

Уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назаритиниң муавин назири ялқун яқуп мундақ дегән: "бу доклат уйғур кишилик һоқуқ қурулуши намлиқ тор бекәттә елан қилинған. Бу доклатни америкадики бир қисим аммиви тәшкилатлар қоллайду, улар җуңгониң шинҗаңға қаратқан сияситигә һуҗум қилиш вә төһмәт қилиш үчүн'кишилик һоқуқ доклати‹ни ойдуруп чиқарди".

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси америка һавайи университетиниң доктор аспиранти һенрий шаҗевиски 12-май "гио политика" йәни "җуғрапийәви сиясәт" гезитидә "мәҗбурий қанунсзлаштурулуватқан паспортсиз уйғурлар" намлиқ мақалә елан қилған болуп, бу һәқтә зияритимизни қобул қелип мундақ деди: "муһаҗирәттики уйғурлар мәйли түркийәдә, мәйли америкида вә қайси дөләттә туруватқан болушидин қәтийнәзәр паспорт мәсилиси бар. Паспортниң вақти өтүп кәткәнлики яки өтүп кетишигә аз қалғанлиқи үчүн улар'қанунсиз‹һаләткә чүшүп қалиду. Шуниң билән туруватқан дөләттә асаслиқ еһтияҗи болған маарип, сәһийә, туралғу сияситидин бәһримән болалмайду".

Түркийәдики уйғурлардин алимҗан 2013-йилдин бери түркийәдә туруватқан болуп, икки балисиниң паспортиниң вақти өтүп кәткән. У хитай әлчиханисиға паспортниң вақтини узартип беришкә илтимас қилғанда бир балисиға хитайға бир йөнилишлик саяһәт визиси чиқирип бәргән, йәнә бир балисиға униму бәрмигән. .

Алимҗан паспорт һәққидә учриған қийинчилиқлири һәққидә мундақ деди: "һазир мениң балилирим һечқайси дөләткә тәвә әмәс. Әгәр паспортиңизниң вақти өтүп кәтсә, қанунсиз турған болисиз, шуңа өй иҗарә елишиңизму тәслишиду. Һәтта вәтәндашлиққа илтимас қилиш муддитиңиз тошқан болсиму, қанунлуқ паспортиңиз болмиғанлиқи үчүн илтимас қилиш салаһийитиңиз болмайду. Нормал туруш рухситиму алалмайсиз".

Мақалидә йәнә, "өзимизни қоғдаш үчүн әтрапимиздикиләрни қоғдишимиз керәк. Уйғурлар яки башқа чәткә қеқилған кишиләр хизмәт тапалайдиған, мәктәпкә берип дохтурға көрүнәләйдиған болуши керәк. Уйғурлар турушлуқ дөләтләр чоқум уларниң қанунлуқ салаһийәт вә һөҗҗәтләргә еришиши вә аммиви мулазимәттин бәһримән болушиға капаләтлик қилиши керәк. Һечқандақ адәм‹қанунсиз'болмисиму, һөкүмәтләр уларни'қанунсиз‹қилалайду" дәп баян қилинған.

Һенрий шаҗевиски ахирида мундақ деди: "әгәр паспортиңиз болмиса җәмийәт сизни бир булуңға қистап қойиду, таллишиңиз бәк аз болиду. Турмушини қамдаш, қорсиқини тойғузуш үчүн бәзи ишларға мәҗбурлиниду. Мениңчә бу мәсилә һөкүмәтләр тәрипидин һәл қилғили болидиған мәсилә".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт