Доктор мәмәт имин: “хитайниң уйғур елидики чекидин ашқан карантин тәдбирлири әқилгә уйғун әмәс”

Ихтиярий мухбирмиз азиғ
2022.09.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghurda-virus-qamal-yighin.jpg Байинғолинда юқум сәвәблик қамал қилиш вә муқимлиқни сақлаш тоғрисидики йиғиндин көрүнүш. 2022-Йили сентәбир.
Bayin’gholin J X torbéti

Хитайниң уйғур елидики чекидин ашқан карантин тәдбирлири вә буниң сәвәбидин келип чиққан ачарчилиқ киризиси муһаҗирәттики уйғур җәмийитини қаттиқ әндишәләндүрмәктә.

CNN Ториниң санлиқ мәлуматиға қариғанда, бу йил авғуст ейиниң ахиридин башлап, пүтүн хитайда ваба сәвәбидин 70 нәччә шәһәр толуқ яки қисмән тақалған болуп җәмиий 300 милйондин артуқ адәм карантин тәдбирлириниң тәсиргә учриған. Хитай һөкүмити районларни юқум саниға қарап дәриҗиләргә бөлгән болуп, хәтири юқири районлардики кишиләрниң өйлиридин чиқиши қәтий мәни қилинған, оттура дәриҗилик хәтәрлик районларда болса кишиләрниң өз қорасидин сиритқа чиқиши чәкләнгән.

Хитайниң уйғур районида, болупму ғулҗа шәһиридә йолға қойған юқумни қамал қилиш тәдбирилири чекидин ашқан болуп, униң нәтиҗисидә йүз бәргән ғулҗадики ачарчилиқ вә вақтида давалиналмаслиқ киризиси йеқиндин буян хәлқара җәмийәтниңму диққитйини қозғимақта.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған данийәлик инсаншунас вә уйғур мәдәнийити тәтқиқатчиси руне стенберг (Rune Steenberg) әпәнди, қамал мәзгилидә хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә хитайларға тутқан позитсийәсиниң пүтүнләй пәриқлиқ икәнликини илгири сүрди.

У: “уйғур елидики еғир карантин тәдбирлири вә ачлиқтин өливатқан инсанларниң паҗиәлири, хитайниң уйғурларға қаратқан кәмситиш сияситиниң иниқ ипадиси” деди.

Хәлқара ахбарат вастилиридики анализларға қариғанда, нөвәттә хитайда йәттә хилға йиқин ваксина ишләпчиқирилған. Бу ваксинилар дөләт ичидә кәң көләмдә урулған, һәтта чәт әлләргиму икиспорт қилинған. Һалбуки, ковид 19 вирусиниң делта вә омикрон вариянтиға қарши иммонент шәкилләндүрүштә хитайда ишләпчиқирилған ваксиниларниң үнүми асасий җәһәттин йетәрсиз болған. Шу сәвәбтин башқа дөләтләрниң хитай ваксинилирини импорт қилиши өткән йилиниң охшаш мәзгилдикидин 97 пирсәнт азайған.

Хитай һөкүмити һазирға қәдәр дөләт ичидә ғәрб әллиридә ясалған ваксиниларни әмләшкә рухсәт бәрмигән. Мутәхәсисләрниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң ғәрбтә ишләпчиқирилған ваксиниларни ишлитишни чәклиши, өзлириниң техиника җәһәттин ғәрбтин арқида икәнликини етирап қилишни халимиғанлиқиниң бир ипадиси болуши мумкин икән.

Америка коломбийә университети теббий тәтқиқат орниниң мутәхәсссиси мәмәт имин әпәнди, вирус тарқап үч йилдин кийинки бүгүнки күндә хитай давамлиқ қоюватқан чекидин ашқан карантин тәдбирлириниң әқилгә сиғмайдиғанлиқини, буниң вирус һәққидә җуғланған тәҗрибә вә илмий мәлуматларға пүтүнләй хилап икәнликини ейтти.

“тәбиий медитсина” журнилиниң 5-айлиқ санида елан қилинған бир тәтқиқатта ейтилишичә, әгәр карантин йолға қоюлмиса хитайда юқумланғучиларниң сани 112 милйонға йетиши, һәтта бир йерим милйон инсанниң өлүп кетиши мумкин икән. Бу хитай сәһийә системисиниң чөкүши дигәнлик болуп, мутәхәссисләр бу хил әһвалниң хитайниң мәвҗут мустәбит түзүлмисигә нисбәтән чоң тәһдит икәнликини ейтмақта.

Түркийәдә турушлуқ вәзийәт анализчиси, “хитай вә униң дөләт хәвпсизлик сиясәтлири, йәр шари риқабәт истиратегийәлири” намлиқ китабниң аптори мәмәт тохти атавуллаһ бу һәқтә мәхсус зияритимизни қубул қилди. У хитайниң карантин тәдбирлириниң муқимлиқ вә бихәтәрлик сиясәтлири билән болған мунасивити һәққидә тәпсилий тохталди.

Медитсина мутәхәссиси мәмәт имин әпәндиниң ейтишичә, хитай һөкүмитиниң өз ваксинисиға болған ишәнчиси ентайин төвән икән.

У йәнә хитайниң сиясий муқимлиқ үчүн вабани баһанә қеливатқан болуши мумкинликини яки кәлгүси йүз бериш еһтималлиқи болған биологийәлик тоқунуш үчүн маневир қиливатқан болуш еһтималлиқиниңму мәвҗут икәнликини оттуриға қойди.

Нөвәттә уйғур елида хитайниң чекидин ашқан карантин тәдбирлири сәвәблик уйғур аилилири ачлиқ вә кисәлликкә дучар болған, һәтта өлүп кетиватқан болуп, нурғун кишиләр тор арқилиқ хитайниң мәвҗут сиясәтлиригә наразилиқ билдүргән.

Норвегийәдики “уйғур әдлийәси архипи” ниң мәсули бәхтияр өмәр әпәнди зияритимизни қубул қилип, иҗтимаий таратқуларда тарқалған уйғурларниң аһу-зари вә пәрядлириниң әмәлийәттә һәқиқий әһвалниң пәқәт аз бир қисминила ашкарлап бәргәнликини, һәқиқий әһвалниң техиму начар болуши мумкинликини ейтти. У йәнә иҗтимаий таратқулардики наразилиқ видийолириниң хитайниң тор бихәтәрлики системиси вә муқимлиқ сиясити билән болған мунасивити һәққидә тохталди.

Руне стенберг зияритимиз давамида, хәлқаралиқ ахбарат вастилири вә мутәхәссисләрниң диққитини уйғур елидики чикидин ашқан карантин тәдбирлиригә тартишниң әһмийити вә бу тоғрисидики кәспий методлар һәққидә тохталди.

Көзәткүчиләр, хитайниң уйғур елидики чекидин ашқан карантин тәдбирлириниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сияситини техиму өткүрләштүрветидиғанлиқини тәкитлимәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.