Doktor memet imin: “Xitayning Uyghur élidiki chékidin ashqan karantin tedbirliri eqilge uyghun emes”

Ixtiyariy muxbirmiz azigh
2022.09.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghurda-virus-qamal-yighin.jpg Bayin'gholinda yuqum seweblik qamal qilish we muqimliqni saqlash toghrisidiki yighindin körünüsh. 2022-Yili séntebir.
Bayin’gholin J X torbéti

Xitayning Uyghur élidiki chékidin ashqan karantin tedbirliri we buning sewebidin kélip chiqqan acharchiliq kirizisi muhajirettiki Uyghur jem'iyitini qattiq endishelendürmekte.

CNN Torining sanliq melumatigha qarighanda, bu yil awghust éyining axiridin bashlap, pütün xitayda waba sewebidin 70 nechche sheher toluq yaki qismen taqalghan bolup jemi'iy 300 milyondin artuq adem karantin tedbirlirining tesirge uchrighan. Xitay hökümiti rayonlarni yuqum sanigha qarap derijilerge bölgen bolup, xetiri yuqiri rayonlardiki kishilerning öyliridin chiqishi qet'iy men'i qilin'ghan, ottura derijilik xeterlik rayonlarda bolsa kishilerning öz qorasidin siritqa chiqishi cheklen'gen.

Xitayning Uyghur rayonida, bolupmu ghulja shehiride yolgha qoyghan yuqumni qamal qilish tedbiriliri chékidin ashqan bolup, uning netijiside yüz bergen ghuljadiki acharchiliq we waqtida dawalinalmasliq kirizisi yéqindin buyan xelq'ara jem'iyetningmu diqqityini qozghimaqta.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan daniyelik insanshunas we Uyghur medeniyiti tetqiqatchisi runé sténbérg (Rune Steenberg) ependi, qamal mezgilide xitay hökümitining Uyghurlar we xitaylargha tutqan pozitsiyesining pütünley periqliq ikenlikini ilgiri sürdi.

U: “Uyghur élidiki éghir karantin tedbirliri we achliqtin öliwatqan insanlarning paji'eliri, xitayning Uyghurlargha qaratqan kemsitish siyasitining iniq ipadisi” dédi.

Xelq'ara axbarat wastiliridiki analizlargha qarighanda, nöwette xitayda yette xilgha yiqin waksina ishlepchiqirilghan. Bu waksinilar dölet ichide keng kölemde urulghan, hetta chet ellergimu ikisport qilin'ghan. Halbuki, kowid 19 wirusining délta we omikron wariyantigha qarshi immonént shekillendürüshte xitayda ishlepchiqirilghan waksinilarning ünümi asasiy jehettin yétersiz bolghan. Shu sewebtin bashqa döletlerning xitay waksinilirini import qilishi ötken yilining oxshash mezgildikidin 97 pirsent azayghan.

Xitay hökümiti hazirgha qeder dölet ichide gherb elliride yasalghan waksinilarni emleshke ruxset bermigen. Mutexesislerning qarishiche, xitay hökümitining gherbte ishlepchiqirilghan waksinilarni ishlitishni cheklishi, özlirining téxinika jehettin gherbtin arqida ikenlikini étirap qilishni xalimighanliqining bir ipadisi bolushi mumkin iken.

Amérika kolombiye uniwérsitéti tébbiy tetqiqat ornining mutexesssisi memet imin ependi, wirus tarqap üch yildin kiyinki bügünki künde xitay dawamliq qoyuwatqan chékidin ashqan karantin tedbirlirining eqilge sighmaydighanliqini, buning wirus heqqide jughlan'ghan tejribe we ilmiy melumatlargha pütünley xilap ikenlikini éytti.

“Tebi'iy méditsina” zhurnilining 5-ayliq sanida élan qilin'ghan bir tetqiqatta éytilishiche, eger karantin yolgha qoyulmisa xitayda yuqumlan'ghuchilarning sani 112 milyon'gha yétishi, hetta bir yérim milyon insanning ölüp kétishi mumkin iken. Bu xitay sehiye sistémisining chöküshi digenlik bolup, mutexessisler bu xil ehwalning xitayning mewjut mustebit tüzülmisige nisbeten chong tehdit ikenlikini éytmaqta.

Türkiyede turushluq weziyet analizchisi, “Xitay we uning dölet xewpsizlik siyasetliri, yer shari riqabet istiratégiyeliri” namliq kitabning aptori memet toxti atawullah bu heqte mexsus ziyaritimizni qubul qildi. U xitayning karantin tedbirlirining muqimliq we bixeterlik siyasetliri bilen bolghan munasiwiti heqqide tepsiliy toxtaldi.

Méditsina mutexessisi memet imin ependining éytishiche, xitay hökümitining öz waksinisigha bolghan ishenchisi éntayin töwen iken.

U yene xitayning siyasiy muqimliq üchün wabani bahane qéliwatqan bolushi mumkinlikini yaki kelgüsi yüz bérish éhtimalliqi bolghan bi'ologiyelik toqunush üchün manéwir qiliwatqan bolush éhtimalliqiningmu mewjut ikenlikini otturigha qoydi.

Nöwette Uyghur élida xitayning chékidin ashqan karantin tedbirliri seweblik Uyghur a'ililiri achliq we kisellikke duchar bolghan, hetta ölüp kétiwatqan bolup, nurghun kishiler tor arqiliq xitayning mewjut siyasetlirige naraziliq bildürgen.

Norwégiyediki “Uyghur edliyesi arxipi” ning mes'uli bextiyar ömer ependi ziyaritimizni qubul qilip, ijtima'iy taratqularda tarqalghan Uyghurlarning ahu-zari we peryadlirining emeliyette heqiqiy ehwalning peqet az bir qisminila ashkarlap bergenlikini, heqiqiy ehwalning téximu nachar bolushi mumkinlikini éytti. U yene ijtima'iy taratqulardiki naraziliq widiyolirining xitayning tor bixeterliki sistémisi we muqimliq siyasiti bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtaldi.

Runé sténbérg ziyaritimiz dawamida, xelq'araliq axbarat wastiliri we mutexessislerning diqqitini Uyghur élidiki chikidin ashqan karantin tedbirlirige tartishning ehmiyiti we bu toghrisidiki kespiy métodlar heqqide toxtaldi.

Közetküchiler, xitayning Uyghur élidiki chékidin ashqan karantin tedbirlirining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq siyasitini téximu ötkürleshtürwétidighanliqini tekitlimekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.