Америка авам палатаси «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни рәсмий мақуллиди

Мухбиримиз әзиз
2019-12-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһиси америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуватқан көрүнүш. 2019-Йили 3-декабир, вашингтон.
«Уйғур 2019 намлиқ» қанун лайиһиси америка дөләт мәҗлисидә авазға қоюлуватқан көрүнүш. 2019-Йили 3-декабир, вашингтон.
house.gov

Америка дөләт мәҗлисидә музакирә қилиниватқиниға хели болуп қалған уйғурларға даир икки қанун лайиһәси йеқинда бирләштүрүлүп һәмдә түзитилип йеңиваштин муһакимигә сунулғаниди. 3-Декабир күни кәчқурун «2019-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» намлиқ лайиһәгә қарап чиқиш һәмдә уни авазға қоюшни мәқсәт қилған муһакимә йиғини америка дөләт мәҗлисидә чақирилди. .

Америка дөләт мәҗлисиниң қанун тәртипи бойичә бу қетим мәзкур қанун лайиһәси алди билән америка авам палатасиниң музакирисигә қоюлғаниди. Муһакимә йиғининиң риясәтчиси алди билән авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси ханимға сөз бәрди.

Нәнсий пелоси сөзидә хитай һөкүмитиниң вәһшиянә усуллар арқилиқ аз дегәндиму үч милйон бигунаһ кишини лагерларға қамап болғанлиқини, уларниң роһий вә җисманий җәһәтләрдә түрлүк қийнақларға дуч келиватқанлиқини, лагер сиртидики аяллар вә сәбий гөдәкләрниң сәрсанлиқ вә җудалиқниң қурбаниға айлиниватқанлиқи қатарлиқ бир қатар иҗтимаий паҗиәләрни сөзләп келип: «биз бу қанун лайиһәсини музакиригә қоюш арқилиқ бейҗиңға шуни ишарә қилмақтимизки америка бу ишларни көрүп туруватиду, биз бу ишларға сүкүт қилалмаймиз. Мәзкур қанун лайиһәсиниң мақуллиниши һәқиқәтни йәнә бир қетим ашкара қилиду» дәп көрсәтти.

Җумһурийәтчиләр партийәсидин болған авам палата әзаси киристофер симис арқидинла сөз елип, уйғурлар диярида көрүлүватқан сиясий бастуруш һәрикәтлириниң нөвәттә дунядики әң еғир болған кишилик һоқуқ киризисиға сорун һазирлаватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң сақчи дөлити бәрпа қилиш һәмдә юқири пән-техникилиқ назарәт механизми арқилиқ назарәт қилишни әмәлгә ашуруп, милйонларчә кишини ханивәйран қиливатқанлиқини баян қилди һәмдә: «хитай рәиси ши җинпиң инсанийәткә қарши һәмдә уйғурларға қарши бу зор көләмлик җинайәтни садир қилмақта. У бу җинайәтләргә биваситә җавабкардур» дәп оттуриға қойди.

У сөзиниң давамида хитай компартийәсиниң вәһшиянә тәбиитини нәзәрдә тутқанда уларниң уйғурларға қиливатқанлириға һәйран қелишниң һаҗәтсизликини, әмма буниң хитайниң өлчими бойичә алғандиму аллиқачан чәктин ешип кәткән қилмиш, дәп қариливатқанлиқини, милйонларчә сандики кишиләрни лагерға қамаш қилмишиниң тарихтики «йәһудий қирғинчилиқи» дин буян көрүлүп бақмиған бир һадисә икәнликини, йәнә келип буниңға улишип барлиққа келиватқан көплигән иҗтимаий паҗиәләрниң аялларни җисманий хорлуққа, гөдәк балиларни роһий хараблиққа мәһкум қиливатқанлиқи, хитай һөкүмитиниң лагер тутқунлирини мәҗбурий әмгәккә селип «қуллар әмгики» шәклидә өзлирини сәмритишидәк қәбиһликкә йол ечиватқанлиқини мисал қилип туруп: «биз бу қанун лайиһәсини мақуллишимиз, шу арқилиқ хил явайиларчә шәкил алған қәбиһликләрни тохтитиш, уйғурлар дуч келиватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң қайта йүз бәрмәсликигә капаләтлик қилишимиз лазим» деди.

Авам палата әзалиридин албйо сайрес өз нөвитидә сөз елип, өзиниң немә үчүн мәзкур қанун лайиһәсиниң мақуллинишини қоллайдиғанлиқи һәмдә башқиларниму буниң мақуллинишиға аваз беришкә дәвәт қилиши һәққидә тохтилип өтти. У нуқтилиқ қилип һазир уйғурларниң җисманий қийнақ, роһий хорлуқ, мәҗбурий меңә ююш вә башқа паҗиәләргә дуч келишини аддийла хитай һөкүмитиниң вәһшийлики, дәп қараштин көрә хитай һөкүмитиниң «террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш» намида пүткүл уйғурлар диярини ғайәт зор түрмигә айландуруш, шу арқилиқ бир пүтүн милләтни, шундақла уларниң өзгичә мәдәнийити, тарихи вә диний етиқадини йоқитиш урунуши, дәп қараш лазимлиқини тәкитлиди.

Авам палата әзаси майкил мәккаул нөвәттә лагерларға қамалған үч милйон кишиниң сиясий җәһәттики меңә ююшниң нишани болуватқанлиқини, шу сәвәбтинму юқири қатламдики америка әмәлдарлириниң ашу уйғурлар қамалған лагерларни «йиғивелиш лагери» дәп атаватқанлиқини, йәнә бәзиләрниң болса хитай һөкүмитиниң қилмишлирини «21-әсирниң йүзигә чүшкән дағ» дәп әйиблигәнликини әслитип: «хитай һөкүмити һазир өзиниң бу қилмишлирини террорлуққа вә әсәбийликкә қарши туруш һәрикити, дәп ақлашқа урунуватиду. Һалбуки һазир реаллиқта йүз бериватқанлири хитай һөкүмити биваситә һәмдәм болуватқан системилиқ мәдәнийәт қирғинчилиқидур. Америка қошма штатлири буниңға сүкүт қилип олтуралмайду. Әгәр биз сүкүт қилсақ у һалда ашу зулумларға бизму шерик болған болимиз. Биз буниңға йол қоялмаймиз» деди.

Бу қетимқи түзитилгән һәмдә толуқланған қанун лайиһесини вуҗудқа кәлтүрүшкә зор әҗир қилған кишиләрниң бири авам палата әзаси брад шерман иди. У йеқинда ашкара болған бир қисим хитайчә һөҗҗәтләрни мисал кәлтүрүш арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларни ғайәт зор санда лагерға қамаш арқилиқ уйғурларға хас болған ислам мәдәнийити вә миллий кимликини йоқитишқа урунуватқанлиқини алаһидә тәкитләп өтти. Шундақла «өзини қанун дөлити дәвалған бир һакимийәт милйонларчә кишини ‹сағлам болмиған идийәгә игә' дегән намда лагерға қамивалған. Дуняниң қәйиридә бундақ иш көрүлгән?» дәп соал қойди. У йәнә хитай рәиси ши җинпиңниң 2014-йилила бу һәқтә мәхсус көрсәтмә берип: «уйғурларға қилчиму рәһим-шәпқәт қилмаслиқ» ни җекилигәнликини тәкитләш арқилиқ хитай һөкүмитиниң «әсәбийликкә вә террорлуққа қарши турушниң алдини елиш» һәққидики тәшвиқатиниң ялған икәнликини көрсәтти.

Авам палата әзалиридин тед йохо әпәнди йиғин әһлини «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни мақуллашқа дәвәт қилип, һазир уйғурлар дияридики лагерлар һәққидә мәлум болған учурлардин җәсәт көйдүрүш мәйдани һәққидики мәлуматниң толиму зор бир шумлуқтин бешарәт бериватқанлиқини әскәртти. У бу һәқтә соал қоюп «өзини қоғдашни, қорал ишлитишни билидиған һәрбий қисимларни бу хил җәсәт көйдүрүш орунлириға орунлаштуруш немигә зөрүр болуп қалди? америка әркинлик алиминиң йетәкчиси болғаникән, әркинлик вә һөрлүккә ишәнгүчи барлиқ инсанлар бу хилдики адаләтсизликкә қарши көкрәк керип оттуриға чиқиши лазим. Әйни вақитта биз ‹һәргиз қайтиланмайду' дәп вәдә қилған ишлар биз яшаватқан мушу минутларда қайта йүз бериватиду. Биз буниңға қарши турушимиз, дуня уйқусидин ойғиниши лазим» деди.

Авам палатаниң башқа әзалириму мушу хилдики қарашлирини оттуриға қоюп, мәзкур қанун лайиһәсиниң мақуллиниши һазир тәхирсиз бир басқучта икәнликини тәкитлиди. Қизғин музакириләрдин кейин әң ахирида «2019-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» 1 гә қарши 407 аваз билән мутләқ үстүнлүк ичидә мақуллуқтин өтти.

Муһаҗирәттики уйғурлар мәзкур қанун лайиһәсиниң авам палатада мақуллиниши һәмдә униң кеңәш палатасиниң мақуллишиға йолланғанлиқидин бәкму хурсән болди. Шундақла буниң уйғурларниң һазирқи заман тарихидики шанлиқ ғәлибиләрниң бири болуп қелишини үмид қилди. Вашингтон шәһиридики уйғур адвокат нурий түркәл бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, бу һалниң хитай һөкүмитини толиму пәришан қилидиғанлиқини билдүрди.

Әмма нурий түркәл бу қанун лайиһесиниң авам палатада мақуллинишини пәқәтла биринчи қәдәм, дәп қараш лазимлиқини, бу лайиһениң кеңәш палатасида мақуллиниши һәмдә ахирида рәсмий қанун болушиғичә зор қийинчилиқларниң мәвҗутлуқини унтумаслиқ лазимлиқиниму әскәртип өтти.

Мәлум болушичә, мәзкур қанун лайиһәси йеқин кәлгүсидә кеңәш палатасида музакиригә қоюлидиған болуп, буниң қандақ нәтиҗиләрни елип келиши һәққидә түрлүк тәхминләр оттуриға чиқмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт