“уйғур ирқий қирғинчилиқиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүш вә җазалаш қанун лайиһәси” америка дөләт мәҗлисидә тонуштурулди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.04.26
Tom-Suozzi-Chris-Smith Оңдин солға америка дөләт мәҗлиси әзаси том суози (Tom Suozzi) билән америка дөләт мәҗлиси қармиқидики “хитай ишлири иҗраийә комитети” ниң рәиси кристофер симит
Photo: RFA

Америка дөләт мәҗлис әзалири хитай һөкүмити уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәткә тақабил турушни күчәйтиш үчүн H.R. 8124 Номурлуқ “уйғур ирқий қирғинчилиқиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүш вә җазалаш қанун лайиһәси” түзүп чиқти.

Бу қанун лайиһәси америка авам палата әзаси кирис симис (Chris Smith) вә авам палата әзаси том сузи (Tom Suozzi) тәрипидин тонуштурулған болуп, улар өз нөвитидә йәнә америка дөләт мәҗлисидә қурулған “уйғур гурупписи” ниң бирләшмә рәислиридур.

Мәлум болушичә, бу қанун лайиһәси 2020-йили авам палата әзаси яң ким ханим тәрипидин тонуштурулған “уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни” дики маддиларни асас қилип туруп, уйғур ирқий қирғинчилиқи билән шуғуллиниватқан хитай компартийәси вә униң әзалириға йүргүзүлгән җазани кеңәйтишни вә уйғур дияспорасиға болған қоллашни ашурушни мәқсәт қилип түзүлгән икән.

Дөләт мәҗлисидики “уйғур гурупписи” ниң қурулушида муһим рол ойниған уйғур һәрикити тәшкилати рәиси рошән аббас ханимниң радийомизға билдүрүшичә, мәзкур қанунниң әң муһим нуқтиси уйғурларға қаритиливатқан зулумда рол алған кишиләрни җазалашни күчәйтиштин ибарәт икән. У мундақ дәйду:

“бу қанун лайиһәси хитай һөкүмити шәрқий түркистанда йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләрдә рол ойнаватқан хитай әмәлдарлирини җазалашни мәқсәт қилиду. У тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, тән җазаси, системилиқ басқунчилиқ, мәҗбурий бала чүшүрүш қатарлиқ җинайәтләрни җазалашниң һәммисигә тәтбиқлиниду”.

Мәлум болушичә, “уйғур ирқий қирғинчилиқиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүш вә җазалаш қанун лайиһәси” америкадики мәмурий органларниң җаза тәдбирлирини техиму әтраплиқ йолға қоюлушини илгири сүрүшни, уйғурларға қаритиливатқан мәҗбурий бала чүшүрүш вә туғут чәкләш сиясәтлиридә рол ойниған шәхсләрниң америкиға киришини чәкләш, юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлириниң һазирқидәк сорақсиз қелишини бикар қилиш һәмдә чеградин кириши рәт қилинғанларға аит әһвалларни аммиға ашкарилаш қатарлиқ мәзмунларни өз ичигә алидикән.

Бу қанун лайиһәси йәнә, уйғур дияспорасидикиләргә болған һәр түрлүк қоллашни ашуруш, зулумға учриғучиларға писхика җәһәттин ярдәм бериш, уйғур мәдәнийитини қоғдаш ишлириға мәбләғ аҗритиш, хитай һөкүмитиниң уйғур ирқий қирғинчилиқни инкар қилидиған тәшвиқатлириға қарши туруш истратегийәсини бекитиш, америкадики дөләт органлири вә ширкәтләрниң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ хитай ширкәтлири билән сода қилишини чәкләш, ички әза әткәсчиликини тосуш қатарлиқ мәзмунларниму өз ичигә алидикән.

Рошән аббас ханим америка дөләт мәҗлисидә “уйғур гурупписи” қурулуп узун өтмәйла бу қанунниң тонуштурулушини қарши алди вә буни уйғурларға қаритиливатқан ирқий қирғинчилиқни аяғлаштурушта техиму әмәлий һәрикәтләрниң болидиғанлиқиниң ипадиси, дәп көрсәтти.

Уйғур һәрикити тәшкилати бу һәқтә елан қилған мәхсус баянатида, америка дөләт мәҗлисидики барлиқ әзаларни бу қанун лайиһәсини қоллашқа вә тездин мақуллап чиқишқа чақирип, “уйғур қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши туруш җинайитигә шерик болғанлар чоқум җазасини тартиши керәк” дәп көрсәткән.

Америка уйғур бирләшмиси рәиси әлфидар илтәбирму баянаттики сөзидә, “бу қанун лайиһәси ‛инсанларниң иззәт-һөрмити вә ғурурини қоғдашниң иқтисадий вә сиясий мәнпәәттин үстүн орунда туруши керәкликини йәнә бир қетим тәкитлиди, у уйғур ирқий қирғинчилиқиға четишлиқ әмәлдарларға уларниң һамини бир күни җавабкарлиққа тартилидиғанлиқи, инсанийәткә қарши елип бериливатқан бу җинайәтләрниң чоқум ахирлишиши керәклики тоғрисида күчлүк сигнал бериду” дегән.

“уйғур ирқий қирғинчилиқиниң җавабкарлиқини сүрүштүрүш вә җазалаш қанун лайиһәси” (UGASA) рәсмий қанунға айлиниш үчүн бир қатар җәрянлар кәтсиму, бирақ униң тонуштурулуши америка дөләт мәҗлисидики һәр икки партийәгә тәвә болған әзаларниң уйғур елидә давам қиливатқан зулумни аяғлаштуруш ирадисини намаян қилип бәрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.