Qazaqistanliq mutexessisler "Uyghur qirghinchiliqi" munasiwiti bilen yawropa ittipaqi we xitay munasiwetliri heqqide pikir bildürdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-03-26
Share
Amérika, kanada we gollandiye xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq jinayitini étirap qildi
Yettesu

Yéqinda yawropa ittipaqigha eza memliketler, shuningdek amérika, en'gliye we kanada qatarliq 30 dölet xitayning Uyghur élide yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi tüpeyli xitaygha qarita jaza élan qilghanidi. Bezi dunya ammiwi axbarat wasitilirining melumati boyiche, buningdin 32 yil ilgiri, yeni 1989-yili béyjingning tiyen'enmén meydanida oqughuchilarning naraziliq herikitini basturush munasiwiti bilen yawropa ittipaqi xitay da'irilirini xuddi shundaq jazalighaniken. Yawropa ittipaqi xitayning yuqiri derijilik emeldarlirigha jaza yürgüzüp, uzun ötmeyla xitay yawropaliq diplomatlargha qarshi qayturma jaza élan qildi. Bu mesilimu metbu'atlarda keng da'iride yorutulmaqta.

"Qazaq axbarat byurosi" élan qilghan "Yawropa ittipaqi we xitay öz ara jazalarni almashturdi" namliq maqalida körsitilishiche, yawropa ittipaqi xitayni Uyghur qirghinchiliqida eyibligen bolup, buninggha xitayning Uyghur rayonida insan heqlirini dawamliq buzup kelgenliki seweb bolghaniken. Jazalash tizimigha xitayning töt emeldari we bir mehkimisi kirgüzülgen. Öz nöwitide xitaymu yawropa ittipaqigha téz arida jawab qayturup, on emeldar we töt mehkimige jaza élan qilghanliqini bildürgen.

Rusiyening "Ta s s" axbarat agéntliqi élan qilghan "Xitay tashqi ishlar ministirliqi yawropa ittipaqining'Uyghurlarni ezgenliki üchün'xitaygha qarshi jazasi tüpeyli naraziliq bildürdi" dégen maqalining aptori pyotr kowalyof béyjing metbu'atlirigha tayan'ghan halda, xitayning yawropa ittipaqigha qattiq naraziliq bildürgenlikini, Uyghurlarning xitay teripidin teqib qiliniwatqanliqining yawropa ittipaqining xitaygha qarshi jaza élan qilghanliqigha seweb bolghanliqini otturigha qoyghan. Maqale aptori Uyghurlarning islam dinigha étiqad qilidighan eng köp sanliq millet ikenlikini ilgiri sürge. Shuning bilen bir qatarda pyotr kowalyof birleshken döletler teshkilatining insan heqliri boyiche aliy komissari bashqarmisining bildürüshige asaslinip, Uyghur rayonida bir milyon'gha yéqin Uyghurning "Terbiyelesh lagérliri" da tutup turuwatqanliqini otturigha qoyghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas pyotr swoyik ependi mundaq dédi: "Jazalar, birinchidin, bir nishan'ghila qaritilghan, ikkinchidin, simwolluq xaraktérge ige, yeni ularning heqiqetenmu bir netije bérishi guman tughduridu. Xitaymu bashqa memliketlerning uning tereqqiyatini tosush, dunyadiki iqtisadiy jehettin küchlük memliket bolushidin mehrum qilish herikitini qiliwatqanliqini chüshiniwatidu. Mana bu wezipe xitayni amérika we yawropa baziridin siqip chiqish arqiliq emelge ashidu. Lékin bu xitay üchün sir emes. Xitay buninggha teyyarliq qiliwatidu. Xitay yawropa bilen alaqilirini buzuwélish terepdari emes, eksiche, ularni saqlap qélishqa tirishidu. Shuning üchün bu jazalar xitay iqtisadigha qattiq tesirini yetküzelmeydu. Bu jazalar shundaqla Uyghur we bashqa milletlerning ehwalini yaxshilashqimu tesir qilalmaydu. Xitay öz ichidiki mesililerni özining igilik ishliri dep qaraydu. Shuning üchün u sirttin uning ishlirigha arilishishqa hergiz yol qoymaydu, mundaq eyibleshlerni da'im inkar qilidu hem ulargha pisentmu qilmaydu".

Siyasetshunas jasaral quwanishalin ependining qarishiche, hazir xitay özini dunyadiki aldinqi qatarliq bolmisimu, amérika bilen teng memliket hésablap, héch kim uninggha qarshiliq bildürelmeydiken. Xitayning yawropa ittipaqigha shundaqla jaza bilen jawab qayturushi buning yarqin ispatiken.

Jasaral quwanishalin mundaq dédi: "Biraq xitay unchilik derijide ching emes. U meydisini kériwatidu. Emma amérika, yawropaning jazaliri xitayni endishige séliwatidu. Bolupmu shinjangdiki ishlepchiqirish mehkimilirige qoyulghan jazalar uni qattiq bi'aram qilmaqta. Bu xitay üchün chong zerbe. Elwette, xitay öz iqtisadini kücheytti, küch-quwwet toplidi. Lékin yawropa ittipaqining salghan jazasi bu heqiqetenmu xitayni tewritidighan bir heriket. Xitay peqet hakawurluq bilen shughulliniwatidu. Xitayning özini mundaq tutushi gherbni téximu éghir jazalar qollinishigha mejbur qilidu, dep oylaymen. Bizmu shuni xalaymiz. Shundaq bolghan teqdirde biz sherqiy türkistandiki qérindashlirimizning ehwalini yaxshilalaymiz."

Jasaral quwanishalin musulman we merkiziy asiya memliketlirining xitayning iqtisadiy béqindiliqtin qutulalmay, bu mesilide süküt saqlap yatqanliqini ilgiri sürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, qazaqistan zhurnalistlar ittipaqining ezasi riza semedi ependi xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi seweblik yawropa ittipaqining xitay emeldarlirigha jaza élan qilishining xitay basqunchilirigha qarshi bérilgen emeliy chare-tedbir ikenlikini, bu jazaning derdmen Uyghur xelqi bilen birlikte barliq aq niyetlik xelqlerni xursen qilip, qollashqa sazawer qilghanliqini körsitip, mundaq dédi: "Buningdin hoshini yoqitip qoyghan xitay aldi-keynini oylimayla Uyghurlarning dehshetlik paji'esige qarshi aktip pa'aliyet élip barghan bir qisim yawropa siyasiyonlirigha jaza qobul qilghanliqini bildürüsh arqiliq özining uyatsizliqini, yalghanchiliqini xelqi alem aldida yene bir qétip ashkarilidi. Xitayning yawropa ittipaqigha qarita her xil shekilde bésim ishlitishke bashlighanliqi özining kelgüsige guman we endishide qéliwatqanliqining bir ispati ikenlikini chüshüniwélish tes emes. Uyghur xelqi basqunchi xitayning xuy-peylini bashqa xelqlerge qarighanda nahayiti yaxshi bilidu. Xitay adalet we heqiqetni zadila étirap qilmaydu. Yawropa ittipaqi xitayning zorawanliq mahiyitini emdi chüshen'gen bolsa kérek. Emdi u bu tehditke qarita amérikining xitaygha qarshi birlikte taqabil turush chaqiriqigha qoshulushi tebi'iy, dep oylaymen."

Igilishimizche, 25-26-mart künliri biryussélda yawropa ittipaqigha eza memliketlirining uchrishishi belgilen'gen bolup, uninggha amérikining yéngi prézidénti jozéf baydén intérnét arqiliq qatnishidiken. Uchrishishta korona wirusi wabasigha qarshi birlikte küresh qilish, alemshumul kilimat özgirishliri, soda we meblegh, shuningdek yawropa ittipaqi we amérikining xitay we rusiye bilen munasiwetliri oxshash mesililer qarilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet