Скот харролд: “уйғурларниң қирғин қилиниватқанлиқи бәш қолдәк ашкара болмақта!”

Мухбиримиз әзиз
2022-01-14
Share
Ранди ширкитиниң ғайиб уйғурлар һәққидики доклати: сүний һәмраһ сүрәтлиридики лагерлар Америкадики нопузлуқ тәтқиқат орунлириниң бири болған ранди ширкитиниң бир тәтқиқат гурупписи ениқлап чиққан сүний һәмраһида тартилған лагерларниң орни. 2021-Йили январ.
rand.org

Америка һөкүмити уйғур дияридики қирғинчилиқ һәққидә рәсмий қарар алған болсиму, ғәрб дунясидики җамаәт, болупму америка туприқидики авамниң бу һәқтики чүшәнчиси йәнила толиму чәклик болуватқанлиқи йеқинқи мәзгилләрдә көпләп мәлум болғаниди. Америкадики тиңшиғучилири әң көп болған радийо сөһбәт қаналлиридин “җасус сөһбити” (SpyTalk) программиси өзиниң истихбарат ишлири, ташқи сиясәт, дөләт бихәтәрлики вә һәрбий истратегийә һәққидики җәлпкар сөһбәтлири билән авам арисида зор абруйға игә болуп, уларниң 13-январдики сөһбәт темиси дәл уйғур дияридики қирғинчилиққа беғишланди.

Америкадики әң чоң ақиллар мәркизиниң бири болған “ранд гуруһи” ниң сиясий анализчиси, доктур скот харролд бу қетимқи сөһбәттә нуқтилиқ қилип уйғур дияридики лагерларниң байқилиши һәмдә мушуниңдин шахлап чиққан бир қатар соаллар һәққидә тохталди. Доктур скотниң билдүрүшичә, “ранд гуруһи” ниң тәтқиқатчилири бирнәччә йил илгири уйғур дияридики лагерлар һәққидики әң дәсләпки издинишлиридә мәхсус кечилири тартилған сүний һәмраһ сүрәтлирини топлиған. Андин бу сүрәтләрдики чирағ йоруқидин һасил болған нурниң миқдарини һесаблаш арқилиқ әслидә һечқандақ електр муәссәсилири болмиған җайларда кейинки вақитларда пәйда болуп қалған зор көләмлик лагер қурулушиниң дәсләпки картинисини сизип чиққан. Улар йәнә мушу хилдики сүний һәмраһ сүрәтлири арқилиқ уйғур диярида көздин йиткән қәбристанлиқлар, мәсчитләр вә башқа диний қурулушларни муқимлаштурған. Уларниң диққитини тартқан нуқтиларниң бири хитай һөкүмити “биздә лагер мәвҗут әмәс. Улар пәқәт һүнәр-кәсип өгитидиған ‛қайта тәрбийәләш мәркизи‚дур” дәп җакарлиғандин кейинму бу хил муәссәсиләрниң давамлиқ кеңийип меңиши болған. Улар мушу хил шәкилдә ениқлаш арқилиқ бу муәссәсиләргә аз дегәндиму икки йерим милйон кишиниң қамилиш еһтимали барлиқини дәлилләп чиққан.

Хитай һөкүмити һазирға қәдәр лагирларниң мәвҗутлуқини инкар қилип кәлгән болсиму, сүний һәмраһ сүрәтлири бу муәссәсиләрниң мәктәп әмәсликини көп тәрәпләрдин дәлилләп бәргән. Болупму бу муәссәсиләрниң қурулмиси әсла мәктәпкә охшимайдикән. Униңдики көзитиш мунари, тикәнлик сим тосуқларниң дәриҗиси дегәнләр һәрқандақ қилипму буниңға чүшмәйдикән. Лагерлардин чиққан кишиләрниң әрзан баһалиқ әмгәк күчи болуп сетилиши болса бу җайларда қирғинчилиқниң давам қиливатқанлиқиниң бәкму аддий бир мисали икән. Мәктәпләр һәққидики сүний һәмраһ сүрәтләр анализи топланған нәччә миң парчә сүрәтләр асасида мәктәп қурулмисидики өзгиришләр, болупму балилар ата-анилиридин җуда болғандин кейин мәктәпкә “қамилиш” қа мәҗбур болған реаллиқни көрситип бәргән.

Скот харролд алаһидә диққәт қилған йәнә бир һадисә, хитай һөкүмити мушу “қайта тәрбийәләш мәркизи” һәққидә сөз болғанда “йилтизини кесип ташлаш, нәсәбини қирқип ташлаш” ибарисини көп қетим тәкрарлиғанлиқи болған. Буниңда уйғурлардики хитайлардин пәрқлиқ болған барчә шәйиләр “ашқунлуқни түгитиш” намида йоқитилған. Мундақчә ейтқанда оттура асия билән тарихий бағлиниши болған уйғурлар хуаңхе (сериқ) дәря билән риштә туташқан қовмға айлинишқа мәҗбурланған. Көплигән уйғур шәһәрлири чеқип ташлинип, кәлкүндәк еқип келиватқан хитай аққунлири маканлишидиған йеңи олтурақ райони бәрпа қилинған. Бу хилдики йеңи олтурақ районлирини көпләп бәрпа қилиш үчүн уйғурларниң қәбристанлиқлири түркүм-түркүмләп бузуп ташланған. Буниң билән һәм йеңи олтурақ маканиға йәр һазирлаш, һәм уйғурларниң “нәсәбини вә йилтизини кесип ташлаш” қа шараит яритиш ишқа ашқан. ‍Уйғурларниң өз земини билән болған барлиқ бағлинишиму үзүл-кесил кесип ташланған. Нәтиҗидә уйғурниң шәһәрлири барғансери хитай өлкилиридики шәһәрләргә охшап қалған.

Уйғур диярида һазирға қәдәр изчил кеңийиш басқучида туруватқан назарәт механизми нөвәттики әң йеңи пән-техника васитилирини қорал қиливатқан болуп, скот харролдниң қаришичә, хитайдики “хуавей” қатарлиқ чоң ширкәтләр дәл ғәрб дунясидики пән-техника мувәппәқийәтлирини уйғур дияридики қирғинчилиққа хизмәт қилдурмақта икән. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн америка һөкүмити изчил америка ширкәтлириниң һәрқандақ шәкилдә уйғур дияридики қирғинчилиққа яки мәҗбурий әмгәккә арилишип қалмаслиқини тәкитләп кәлмәктә икән. Әмма “тесла”, “интил” қатарлиқ бир қисим америка ширкәтлири йәнила бу тәвсийәләрни бир чәткә қайрип қоюп өзи билгәнчә иш көрмәктә икән. Йәнә келип уйғур дияридики қирғинчилиққа ши җинпиң биваситә баш җавабкар болған икән, нөвәттики америка һөкүмити елан қилған җаза тәдбирлиридә вә униң ташқи сияситидә муһим нуқта мушу мәркәзни чөридигән һалда орун игилиши лазим икән.

Мәлум болушичә, әнә шу хилдики қирғинчилиқ вә мәҗбурий әмгәкниң кеңийиватқанлиқи нөвәттә бир қисим дөләтләрни хитайдики бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилишқа үндимәктә икән. Әмма бу хилдики қирғинчилиққа вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә қарши хәлқара бирликсәпни һасил қилиш үчүн нөвәттә наһайити көп хизмәтләр ишлинишни күтүп турмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт