Тексас университети сөһбити: “уйғур қирғинчилиқи түнүгүн башланмиған!”

Мухбиримиз әзиз
2022.10.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Тексас университети сөһбити: “уйғур қирғинчилиқи түнүгүн башланмиған!” Америка хәлқара диний етиқад әркинлик комитетиниң рәиси нури түркәл әпәнди тәклип бойичә тексас университети оқуғучилириға өзиниң “қачарға йол йоқ” китаби вә уйғур вәзийити тоғрисида лексийә бәрди. 2022-Йили өктәбир.
The Bech-Loughlin First Amendment Center

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқиниң тарихий арқа көрүнүши һәмдә бу һәқтики мунасивәтлик әһваллар системилиқ шәрһләнгән әсәрләрдин бири 2022-йили нәшрдин чиққан “қачарға йол йоқ” сәрләвһилик әдәбий әсәрдур. Америка хәлқара диний етиқад әркинлик комитетиниң рәиси нури түркәлниң һаят мусаписи әдәбий хатирә шәклидә баян қилинған бу әсәр арқилиқ ғәрб оқурмәнлири уйғур дияридики қирғинчилиқниң тасадипий оттуриға чиқип қалған һадисә әмәсликини, буниң хитай һөкүмити нәччә он йиллап давам қилдуруватқан уйғурларни ассимилятсийә қилип түгитиш қурулушиниң юғури пәллиси икәнликини оңайла һес қилалайду. Йеқинда нури түркәл тәклип бойичә тексас университетиға берип бу мәктәптики оқуғучиларға уйғур қирғинчилиқи бойичә бир мәйдан лексийә бәрди. Бу лексийә болса оқуғучилар үчүн җанлиқ бир саәтлик дәрс болди.

Тексас университети қанун институтиниң профессори стивен коллис (Steven Collis) алди билән сөз елип оқуғучиларға нури түркәл һәққидә қисқичә мәлумат бәрди. Шу қатарда нуриниң ғәрб дунясида қазанған шәрәплири, хусусий хизмәтлири, җүмлидин уйғур пуқрави җәмийәтлирини бәрпа қилиш вә тәрәққий қилдуруш йолидики паалийәтлири, уйғурларниң авази сүпитидә охшимиған сорунларда хитай һөкүмитиниң уйғурларға селиватқан зулумлири һәрқайси саһәгә аңлитиш йолидики тиришчанлиқлири һәмдә уйғур җәмийити дуч келиватқан киризисларға беғишланған көплигән мақалә-әсәрлирини тилға елип өтти. Шундақла әнә шу хил әсәрләрниң бири “қачарға йол йоқ: уйғур қирғинчилиқи һәққидики чин һекайиләр” ниң нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан реаллиқниң әң җанлиқ картинилиридин бири икәнликини әскәртти.

Бу қетимлиқ лексийәниң риясәтчиси, профессор шена грейтенс (Sheena Greitens) нури түркәлни сөзгә тәклип қилғач униң “қачарға йол йоқ” намлиқ әсиридики асаслиқ мәзмун һәққидә чүшәнчә беришни сориди. . Нури түркәл бу әсәрдә һәқиқий әһвалларни вә өзиниң һәқиқий кәчмишлирини баян қилиш арқилиқ пүткүл уйғур җәмийити дуч келиватқан омумий мәнзирини ғәрб җамаитигә қандақ тәсвирләп бәргәнлики, шу қатарда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қандақ муамилә қиливатқанлиқи, уларниң қирғинчилиқ қилмишида сиясий, иқитисад, пән-техника амиллириниң қандақ юғурулуп кәткәнлики, бу җәрянда бир милләтниң қандақларчә йоқ қилиниватқанлиқи һәққидә мәлумат бәрди. Шундақла өзи туғулған лагер системисиниң аридин йерим әсир өткәндә қайтидин ямриғанлиқидәк бир түп идийә арқилиқ хитай һөкүмитиниң бу зулумлири әмәлийәттә өзи туғулуштин бурунла башлинип болғанлиқини, өзи һазир америка пуқраси вә америка һөкүмитиниң мәмурий әмәлдари болсиму өзиниң һелиһәм бу зиянкәшликниң қабаһитидин қечишқа илаҗ қилалмиғанлиқи, америка пуқраси болған көплигән уйғурларниңму ашу хил қабаһәттин қечишқа йол тапалмай қеливатқанлиқи, нөвәттә бу хил зиянкәшликниң васитилик баласи уйғурларниң мәҗбурий әмгәк мәһсулатлири арқилиқ америка хәлқигиму келиватқанлиқини, һазир һечкимниңму бу зиянкәшликтин васитилик яки биваситә һалда қечишиға имкан қалмиғанлиқини сөзләп өтти. .

Нури түркәл сөзиниң давамида хитай һөкүмитиниң бир пүтүн уйғур миллитини йоқ қилишни уйғур аилилиридин башлиғанлиқи һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрди. Шу қатарда хитай һөкүмитиниң ашкара һалда “нәсәбини үзүп ташлаш, йилтизини кесип ташлаш” шоарида астида уйғур аилилирини қандақ вәйран қиливатқанлиқи, қирғинчилиқ давам қилғили алтә йил болғанда икки-үч милйон кишиниң лагерға қамилип болуши, хитай һөкүмитиниң “хитайчилаштуруш” шоари астида уйғурларниң диний етиқади, тили, мәдәнийити, сәнити қатарлиқ һәммила нәрсини хитайчилаштурушқа күч чиқириватқанлиқи, буниң үчүн ‍уйғурларни һәрқачан “тәһдит” шәклидә тәсвирлиши дегәнләрниң бирдәк ашу түп мәқсәдни нишан қилғанлиқини җанлиқ баян қилип бәрди. .

Муһаҗирәттики уйғурларниң бу қирғинчилиқ вә кризис алдида қилған хизмәтлири қатарида нури түркәл уларниң бу зулумларни паш қилиш җәһәттә ойниған роли, шуниңдәк қазақистан тәвәсидики қериндаш милләтләрдин болған сабиқ қазақ тутқунларниң бу җәһәттә көрсәткән тиришчанлиқлири, бу җәрянда һәммила киши чүшинәләйдиған вә һесдашлиқ қилидиған “учур истратегийәси” ниң қандақ тәдбиқланғанлиқини алаһидә тилға алди. Шуниң билән биргә лагерлардики қабаһәтниң, америка һөкүмити “қирғинчилиқ” дәп тәбир елишта асас қилған қиз-чоканларни туғалмас қиливетиш, уйғур сәбийлирини ата-анилиридин җуда қиливетиш қатарлиқ қилмишлар, уйғур кризиси тоғрисида оттуриға чиққан “америка ойнаватқан сиясий оюн” тоғрисидики сәпсәтиләр һәққидиму чүшәнчә бәрди. Ғәрб дунясиниң бу қәдәр зулумлар алдида бир қатар җаза тәдбирлирини алғанлиқини алаһидә алқишлиған нури түркәл нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқи түпәйлидин ғәрб дунясидики кәң авам хәлқниң “хитайда ишләнгән” дегән хәтләр бесилған таварларни сетивалмаслиқиму бу җәһәттики бир муһим қәдәм икәнликини әскәртип өтти.

Лексийәдин кейин оқуғучилар уйғур қирғинчилиқи һәққидә охшимиған темилар бойичә соал сориди. Нури түркәл қисқа вә чүшинишлик қилип лайиқида җаваб бәрди. Буниңдин бир һәптә илгири нури түркәл индиана штатидики хусусий университет болған нотрдам университетида мушу темида аммиви лексийә бәргән иди.

Мәлум болушичә, бу қетим лексийә берилгән тексас университети америка һөкүмитиниң көплигән ташқи ишлар министири, штат башлиқлири қатарлиқ бир түркүм сиясийонлири вә даңлиқ шәхсләрни тәрбийәләп чиққан алий мәктәп болуп, нөвәттә охшимиған кәсипләр бойичә илим тәһсил қиливатқан 52 миңдин артуқ оқуғучи бу университетта оқумақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.