“‪уйғур қирғинчилиқини бузуш” ниң йеңи мусаписи: һәмкарлиқ вә изчиллиқ

Вашингтондин мухбиримиз әзиз вә җүмә тәйярлиди
2024.04.18
NewYork-yighin-04-1024 Дуня уйғур қурултийи, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә ели визел (Elie Wiesel‪) фонди қатарлиқлар бирликтә чақирған “уйғур қирғинчилиқини бузуш” темисидики муһакимә йиғининиң көрүнүши. 2024-Йили 17-апрел, ню-йорк
Әркин асия радийоси: әзиз

Уйғур дияридики қирғинчилиқ давам қиливатқанлиқиға йәттә йилдин ашқан болсиму нөвәттики реаллиқ буниң техи аяғлашқанлиқидин дерәк бәрмигәнлики мәлум. Бу җәрянда аз дегәндиму икки милйондин үч милйонғичә уйғурниң, шуниңдәк түркий тиллиқ бир қисим мусулманлар аммисиниң “қайта тәрбийәләш мәркизи” намидики лагерларға қамалғанлиқи, бу әһвалниң иккинчи дуня урушидин буян көрүлгән “диний етиқади” вә “милләт тәркиби” ни асас қилған һалдики әң зор көләмлик тутқун вә бастуруш болғанлиқи дуня җамаитигә асасий җәһәттин мәлум болған әмәлийәт болуп қалди. Әмма мушундақ бир зор қабаһәт йиллап давам қиливатқан болсиму дуняниң буни тосушқа қадир болалмайватқанлиқи һәр саһәниң диққәт мәркизидә болуватқанда буниңда һәмкарлиқ вә изчиллиқниң кәм болуватқанлиқи тәдриҗий һалда һәммә етирап қиливатқан пакитлардин болуп қалди.‪   “ели визел (Elie Wiesel) фонди”, дуня уйғур қурултийи вә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши қатарлиқларниң ортақ саһибханилиқида 17-апрелда ню-йорк шәһиридә чақирилған “уйғур қирғинчилиқини бузуш” темисидики икки күнлүк илмий муһакимә йиғинида әң көп тилға елинған мәсилиләрниң бири дәл мушу әһвал болди.

“бу күрәш тохтап қалмайду!”

Уйғур дияридики зор көләмлик тутқун вә бастурушта милйонлиған инсанлар лагерларға қамалғандин башқа уларниң кейинки вақитларда “заманиви қуллар” ға айландурулғанлиқи һәмдә “дуняниң завути” дәп қариливатқан хитайдики әрзан баһалиқ ишчилардин болуп қалғанлиқи йеқинқи йиллардин буян көпләп ашкара болушқа башлиди. Болупму хитайниң йеңи ишләпчиқириш базисиға  айлинип қеливатқан уйғур дияридики бу хил “қуллар әмгики”дин  көплигән дуняви ширкәтләрниң мәнпәәтлиниватқанлиқи маһийәттә ғәрб дунясидики демократик муһитта яшаватқан милйонлиған инсанларни өзлириму сәзмигән һалда бу хилдики қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә шерик қилип қойған. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн нөвәттә бу қирғинчилиқни тосуш ялғуз уйғурларға ярдәм қилғанлиқ болупла қалмастин йәнә дуня хәлқи үчүнму бир түрлүк мәҗбурийәт болуп қалған. Бу қетимқи илмий муһакимә йиғинида “ели визел фонди” ниң рәиси елиша визел (Elisha Wiesel) әпәнди бу нуқтини алаһидә әскәртти.

Буниңдин 70 йилчә илгири дуня җамаити йәһудийларниң зор көләмдә қирғин қилинғанлиқидин толуқ хәвәрдар болғандин кейин “һәргиз қайтиланмайду” дегән тарихий вәдини оттуриға қойған. Әпсуски шуниңдин буянқи реаллиқ бу вәдиниң пәқәт қәғәз йүзидила қалғанлиқини көп қетим көрсәткән. Болупму уйғур қирғинчилиқида бу әһвал йәнә бир қетим испатланған. Буниң билән ели визел (Elie Wiesel) әпәнди әйни вақитта тәкитлигән “инсанлар зулумға учриғанда биз җәзмән тәрәп тутушимиз лазим. Битәрәп болуш пәқәт зулум қилғучиларниң хорикини өстүриду, һәргизму зулум қилғучиларниң азабини йәңгилләтмәйду” дегән сөзләрниң һәқиқәт икәнликини күчлүк йосунда испатлап бәргән.

Дәрвәқә уйғур дияридики қирғинчилиқ ашкара болғандин кейин уйғурларниң авазсиз қеливатқанлиқи һәмдә аваз чиқириш имканийитиниңму йоқ икәнлики мәлум болушқа башлиған. Буниң билән америка һөкүмити дәсләп болуп бу һадисини “ирқий қирғинчилиқ” дәп җакарлиған. Арқидинла қирғинчилиққа мунасивәтлик қабаһәтләрни чәкләшкә даир бирнәччә қанун лайиһәсини вуҗудқа чиқирип, уларниң бәзисини қанунға айландурған. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса мушу әһвалларни әсләп өткәч “биз бүгүн бу күрәшни давам қиливатимиз. Биз һазир техиму көп саһә билән иттипақлишип буниңда техиму зор нәтиҗә қазинишқа тиришимиз” деди.

Уйғур тәшкилатлири өзлириниң толиму чәклик болған маддий шараитиға қаримай бу җәһәттә “иттипақлашқили болидиғанлики барлиқ күчләр билән иттипақлишиш” пиринсипи бойичә иш көрүп кәлгәнлики мәлум. Дәрвәқә уларму ели визел әпәнди ейтқандәк “инсанларниң һаятини қутқузуш хизмәтләрниң әввили” дегән өлчәм бойичә иш көрүшкә тиришип кәлгән. Бу зулумларниң унтулуп кәтмәйдиғанлиқи, адаләтниң һәрқачан җари болидиғанлиқи һәмдә дуняви сүкүтниң тәдриҗий бузулушқа йүзлиниши уларниң ишәнчини техиму ашурған. Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанатниң қаришичә, хитайниң зулми чәтәлләргә кеңийиватқан бүгүнкидәк реаллиқ уйғурларға дост болған яки болмиған нурғун кишиләрни бу сәпкә җәлп қилишқа башлиған. У мушу әһвалларни әсләткәч “ғәрб дуняси бу хил қабаһәтләргә әмди чәк қоймиса болмайду. Шуңа биз достлиримизниң бизни давамлиқ қоллишиға ишинимиз” деди.

“тәкрарлиниватқан тарихқа қарита йеңи тәдбир елиш лазим!”

Уйғур дияридики қабаһәтләрниң инсанийәт үчүн йеңилиқ әмәслики һәммигә мәлум болған пакитлардин һесаблиниду. Болупму “йәһудийлар зор қирғинчилиқи” йүз бәргәндин кейин көрүлгән сүкүт қилиш, васитилик һалда қирғинчилиққа шерик болуш қатарлиқлар уйғур қирғинчилиқидиму әйнән тәкрарлиниватқанлиқи мәлум. Әйни вақитта йәһудийлар җаза лагерлирида топ-топ һалда өлтүрүлгән болса, һазир милйонлап лагерларға қамалған уйғурлар үчүн бу хилдики зор көләмлик адәм өлтүрүшниң мәвҗут әмәсликигә қарапла нурғун кишиләр бу районда қирғинчилиқ болуватқанлиқидин дәргуманда болушқа башлиған. Әмма хитай һөкүмитиниң уйғур нопусини мәҗбурий йосунда чәкләш арқилиқ уйғурлардики туғут нисбитини 62 пирсәнт төвәнлитивәткәнлики, шуниңдәк уйғур қиз-чоканлириниң мәҗбурий йосунда пәрзәнт көрәлмәс қиливетилгәнлики, милйонларчә уйғур сәбийлириниң аилә җудалиқиниң қурбаниға айлинип мәҗбурий йосунда хитайлаштурулуватқанлиқи, уйғурларниң тил-йезиқи, диний етиқади, миллий мәдәнийити вәйран қилинип “йилтизини кесип ташлаш, нәсәбини үзүп ташлаш”тәк сиясәтләрниң ашкара тәкитлиниватқанлиқи диққәттин сақит болушқа башлиған. Әмма буларниң һәммиси дәл бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ниң қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамисидә алаһидә тилға елинған қирғинчилиқниң тәбирлирини тәшкил қилидиған мәзмунлар һесаблиниду.

Кишилик һоқуқ мәсилилири саһәсидики авангартларниң бири болған фелиса гейр (Felice Gaer) ханим бу җәһәттә сөз болғанда б д т ниң бу мәсилидә өз ролини җари қилдурмиғанлиқини алаһидә тәкитләйду. Униң қаришичә, б д т хели узун йилларғичә йәһудийларниң қирғин қилинишини б д т мунбиридә музакирә қилинидиған сөз темиси болуштин чәкләп кәлгән. Бу һал уйғур қирғинчилиқидиму охшаш шәкилдә көрүлүватиду. Шуңа бу җәһәттә б д т ниң өз авазини чиқириши наһайити муһим һәмдә баш тартип болмайдиған мәҗбурийәт. Буниңда һәммила саһә вә шәхсләр бирликтә күч чиқарғанда техиму күчлүк нәтиҗә вуҗудқа чиқиду. Шуниңдәк азрақ болсиму инсаний виҗданниң кирлири тазилиниду.

Америка һөкүмити һазирға қәдәр уйғур қирғинчилиқиға қарита әң зор тиришчанлиқ көрситиватқан дөләт болуп кәлмәктә. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң қаришичә, америка һазирға қәдәр хитай һөкүмитигә қарита түрлүк чәклимә вә байқут чарилирини вуҗудқа чиқирип, муәййән нәтиҗиләрни қолға кәлтүрди. Әмма охшаш қисмәт қайтидин тәкрарлиниватқан вәзийәттә америка һөкүмитини “өз мәҗбурийитини толуқ ада қилди” дәп кәткили болмайду. Чүнки һазир америка тәвәсидики сода дуняси изчил хитай билән сода алақисини давам қилип кәлмәктә. Бу сода мәзмунлири болса уйғур қирғинчилиқиниң ядролуқ қисми болған мәҗбурий әмгәк билән зич бағлинишлиқ болуп кәлгән саһәләрдур. Шуңа америка һөкүмити җәзмән бу хил сода паалийәтлирини үнүмлүк чәкләйдиған бир қанун механизми бәрпа қилиши һәмдә бу хил сода алақисиниң җинайәт болушини бәлгилиши лазим.

Бу хил әһваллар тоғрисида америка ташқи ишлар министирлиқиниң қирғинчилиққа мәсул пәвқуладдә әлчиси еллен җермайин (Ellen Germain) ханим радийомиз зияритини қобул қилғанда өзиниңму ашу хил қарашта икәнликини алаһидә әскәртти.

“әйни вақитта йәһудийлар зор қирғинчилиқида миңлиған йәһудийлар бу апәттин қечип америка һөкүмитидин панаһлиқ тилигән. Әмма көчмәнләргә қарши туруш вә йәһудийларни йәкләш хаһишиниң тәсиридә ашу қачқун йәһудийлар виза қислиқиниң дәрдини тартқан, шундақла көчмәнлик салаһийитигә еришәлмигән. Һазир мушуниңға охшап кетидиған әһвал уйғурларниң бешиға келиватиду. Биз бу хил тарихтин савақ елишимиз лазим. Болупму қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләр болуватқанда биз техиму зор дәриҗидә аваз чиқиришимиз лазим.”

“уйғур академийәси уйғур кимликини сақлап қелишни әң муһим вәзипә қилиду!”

Уйғур қирғинчилиқида әң муһим нишанлардин бири уйғурларниң хитайлардин пүтүнләй пәрқлиқ болған миллий мәдәнийити вә миллий кимлики болди. Бу нишанни әмәлгә ашуруш үчүн хитай һөкүмити уйғурларни мәҗбурий йосунда хитайлаштуруп йоқитишни уларни коллектип һалда қирғин қилип ташлаштин әвзәл көргәнлики мәлум. Буниң билән уйғурларға хас болған барлиқ шәйиләр, җүмлидин тил-йезиқ, өрп-адәт вә диний етиқад еғир вәйранчилиққа вә тәқибкә дуч кәлди. Җүмлидин уйғур тили маариптики оқутуш тили болуштин мәҗбурий йосунда қалдурулди. Нәтиҗидә қисқиғинә бирнәччә йилдила уйғур сәбийлириниң ана тил муһити билән болған алақиси үзүп ташлинип, уларни “җуңхуа миллити” қилип тәрбийәләшниң тунҗи қәдими бесилди.

Мана мушу хил аччиқ реаллиқ уйғурларниң өз вәтинидә миллий вә диний кимликини қоғдап қелиш имканийитини мутләқ йоқ қиливәткән әһвалда муһаҗирәттики уйғурлар өзлириниң толиму чәклик болған шараитидин пайдилинип, муһаҗирәт һаятида буни әмәлгә ашурушқа һәссә қошушқа тиришип кәлгән. явропа, австралийә вә америка қатарлиқ җайларда арқиму-арқидин қурулған уйғур ана тил мәктәплири әнә шу хил реаллиқниң түрткисидә вуҗудқа кәлгән. Болупму йәһудийларниң сәрсанлиқ һаятида өзлириниң миллий вә диний кимликини сақлап қелиштики тәҗрибилири нөвәттә уйғурлар үчүн пайдилинишқа болидиған муһим өрнәкләрдин бири болуп қалған. Бу қетимқи йиғинға иштирак қилған йәһудий диний затлириму бу нуқтини алаһидә тәкитләп, бу тәҗрибиләрниң һәқиқәтәнму синақтин өткән чарилар икәнликини көрситип өтти.

Вирҗинийә иштатидики “ғәмгузар ана” уйғур мәктипи әнә шу тәриқидә қурулған муәссәсәләрниң бири. Улар бу җайда уйғур балилириға ялғуз тил өгитипла қалмастин йәнә уларниң уйғур мәдәнийити вә уйғур кимлики билән тонушуп чиқишиғиму васитә болуп кәлгән. Бу мәктәпниң мәсуллиридин бири болған ирадә қәшқири шәхсән муһаҗирәттики уйғур аилисиниң әзаси болуштин башқа йәнә уйғур кимликини кейинки әвладларға йәткүзүшкә паал күч чиқириватқан актипларниң бири. Униңға охшаш көплигән пидакарларниң ортақ тиришчанлиқи нөвәттә өзиниң дәсләпки нәтиҗисини намаян қилишни башлиған.

Бу хилдики тиришчанлиқни намаян қиливатқан йәнә бир тәшкилат йиллардин буян илим-мәрипәтни өзигә шоар қилип келиватқан уйғур академийәси һесаблиниду. Уйғурларға хас миллий кимликни муһаҗирәт муһитида күчиниң баричә сақлап қелиш тоғрисида сөз болғанда академийә рәиси, доктор ришат аббас өзлириниң дәл мушу нишанни баш вәзипә қилғанлиқини алаһидә тәкитләйду. Илгири муһаҗирәт муһитида сани анчә көп болмиған уйғурлар әмдиликтә зорийип, муәййән бир җамаәт болуп шәкилләнгән. Буниң билән уларниң муһаҗирәт һаятида уйғур кимликини сақлап қелиш тиришчанлиқиға қисмән болсиму шараит һазирланған. Бу җәрянда улар уйғур америка бирләшмисини қуруп чиққан һәмдә өз вәтинидә көрүп бақмиған демократийә билән тонушқан. Шуниңдәк авазини чиқиралмайватқан уйғурларниң авазиға айланған. Әмдиликтә болса бу тәшкилатлар муһаҗирәт муһитида уйғур кимликини сақлап қелишниң авангартлиридин болуп қалған.

Уйғур җәмийити дуч келиватқан бу хилдики реаллиқлар буниң биләнла түгимәйду. Дуняниң бесими ашқансери хитай һөкүмитиниң нәйрәңлириму көпийип меңиватқан болуп, уларниң қирғинчилиқини пәрдазлаш вә йошуруш урунушлириму шуниңға мас һалда өзгирип меңишқа йүзләнгән. Бу һал болса бу җәһәттики хизмәтләрни техиму зор мүшкүлатларға гириптар қилишқа башлиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.