Уйғурларни қоллиғучи русийәлик алексей казак: “биз шәрқий түркистан вә барлиқ уйғурлар әркинликкә чиқмиғучә күрәш қилиштин тохтимаймиз”

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021.10.06
Уйғурларни қоллиғучи русийәлик алексей казак: “биз шәрқий түркистан вә барлиқ уйғурлар әркинликкә чиқмиғучә күрәш қилиштин тохтимаймиз” Русийәдики җамаәт әрбаби, һоқуқ қоғдиғучи, русийә алий оқуш орунлири оқуғучилириниң кәспий иттипақиниң рәиси алексей казак(солда) әпәнди истанбул университети алдида откән ялғуз кишилик намайишта. 2021-Йили, өктәбир, түркийә
RFA/Oyghan

Йеқинқи йилларда, йәни хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан бастуруш сияситини әйибләватқан мәмликәтләр, хәлқара тәшкилатлар, һоқуқ қоғдиғучилар, зиялийлар сепиниң барғансери көпийиватқанлиқи мәлум. Болупму америка башлиқ бир қисим демократик дөләтләр хитайниң бу сияситини “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилғандин кейин хәлқарада хитайниң уйғур елидики сияситигә қарши һәрикәтләр техиму күчәймәктә. Җүмлидин хитайниң йеқин шерики дәп һесабланған русийәниң бәзи шәһәрлиридиму рус, татар, өзбек қатарлиқ милләтләрдин болған айрим һоқуқ қоғдиғучилар, зиялийлар, адәттики пуқралар өзлириниң хитайға болған наразилиқини һәр хил шәкилләрдә изһар қилип кәлгәниди.

Русийәдики җамаәт әрбаби, һоқуқ қоғдиғучи, русийә алий оқуш орунлири оқуғучилириниң кәспий иттипақиниң рәиси алексей казак(оттурида) әпәнди намайишта уйғурлар билән сөһбәттә. 2021-Йили, өктәбир, истанбул, түркийә.
Русийәдики җамаәт әрбаби, һоқуқ қоғдиғучи, русийә алий оқуш орунлири оқуғучилириниң кәспий иттипақиниң рәиси алексей казак(оттурида) әпәнди намайишта уйғурлар билән сөһбәттә. 2021-Йили, өктәбир, истанбул, түркийә.

Игилишимизчә, шуларниң бири русийәдики җамаәт әрбаби, һоқуқ қоғдиғучи, русийә алий оқуш орунлири оқуғучилириниң кәспий иттипақиниң рәиси алексей казак өткән йилни бешида хитайниң москвадики әлчиханиси алдида уйғурларни қоллап ялғуз кишилик намайишқа чиққаниди. У қолида “хитай, уйғур қирғинчилиқини тохтат!” дегән лозункини тутуп хитайдин уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини тохтитишни тәләп қилған. Алексей мушуниң биләнла тохтап қалмай, “ютуб”, “инстаграм”, қатарлиқ торларда давамлиқ чиқип, хитайниң уйғур, қазақ вә башқиму түрк-мусулман хәлқлиригә қарши йүргүзүватқан сияситигә наразилиқ билдүрүп кәлгән.

Иҗтимаий таратқулардин мәлум болушичә, алексей казак йеқинда түркийәниң истанбул шәһиридә болуп қайтқаникән. Биз һазир русийә пайтәхти москва шәһиридә туруватқан алексей казак билән алақилишип, бу сәпәр тоғрисида мәлумат игилидуқ.

Алексей казак әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, түркийәгә қилған сәпириниң мәқситини мундақ дәп чүшәндүрди: “мән вәдә бәргинимдәк, бизниң ‛хәлқ видейо студийәси‚ ‛уйғур қирғинчилиқи‚ тоғрисида филим чүшүрүшни башлиғаниди. Буниңғичә биз русийәдә филимға елиш ишлирини елип бардуқ. Әмди түркийәгә бериш мумкинчилики туғулған пәйттила биз йолға атландуқ. Чүнки хитай залимлириниң узун қоллиридин йошурунушқа мувәппәқ болған уйғурларниң көпчилики түркийәдә өзлириниң иккинчи вәтинини тапқаниди. Бу уйғурларниң ичидә әнә шу хитайниң йиғивелиш лагерлирида йетип чиққан, я болмиса шәрқий түркистандики изсиз йоқап кәткән вә тән җазалириға дуч келиватқан уруқ-туғқанлирини издәватқанлар көп. Биз, әлвәттә, биринчи болуп түркийәгә бардуқ. Гуруппимизда бәш адәм болди. Сәпәргичә бәзи қийинчилиқларғиму дуч кәлдуқ. Бизниң режиссоримиз алексей биланоф узун вақит дохтурханида қаттиқ ағрип ятти. У русийәдә атақлиқ режиссорларниң бири болуп, көплигән бәдиий, һөҗҗәтлик филимларни ишлигән. У давалинип чиққандин кейин дәрру йолға атландуқ. Операторимиз максим полунинму интайин тәҗрибилик мутәхәссис”.

Алексей казак русийә һөкүмити тәрипидин бирәр тосалғулар болдиму? дегән соалға мундақ дәп җаваб бәрди: “биләмсиз, биз бу филимни ишләш тәшәббуси билән чиққанда һәм түркийә вә қазақистанни зиярәт қилидиғанлиқимизни билдүргәндә, маңа көплигән попузилар, агаһландурушлар келип чүшти. Шу җүмлидин қазақистандинму ‛сән бу яққа кәлмә, мәсилиләр чиқиду‚ дегәнгә охшаш һәр хил язма вә авазлиқ учурлар кәлди. Әмма бу айрим адәмләрниң һәрикити болди. Әлвәттә, бу һәқиқәтниң ечилишини халимайдиған бәзи ичи қара адәмләрниң, бәзи хитай агентлириниң ишидур. Әмди русийә дөлити мениң паалийитимгә һеч қандақ тосқунлуқ қилмиди. Мән москвадиму, кавказдиму әркин ишлидим. Түркийәгә маңғандиму, түркийәгә кәлгәндиму һеч қандақ мәсилә чиқмиди. Русийәни хитайниң шерики дәп пат-пат әйиблисиму, әмма русийә вәзийәткә бола бир позитсийәниң тутушқа мәҗбур болуватиду. Мубада ғәрбниң русийәгә болған көзқариши өзгирип, русийәгә қаритилған ембарголар күчидин қалдурулса, русийәму уйғурлар тәрәптә болуши мумкин”.

Алексей казакниң ейтишичә, түркийәдә филимға көплигән сүрәт вә видийо қатарлиқ материялларни топлаш билән бир қатарда 20дин ошуқ адәмдин сөһбәт елинғаникән. У сөһбәт бәргәнләрниң ичидә лагер шаһитлириниң, һазир хитай түрмилиридә вә лагерлирида азаб чекиватқанларниң, из-дерәксиз йоқап кәткәнләрниң йеқинлириниң болғанлиқини билдүрди: “әлвәттә, уларниң ейтқанлирини тиңшаш вә қобул қилиш бизгә интайин еғир чүшти. Бирақ биз шундақ болидиғанлиқини билгәнидуқ. Буниңдин ташқири, бу йәрдики бизниң уйғур қериндашлар мени икки чоң паалийәткә тәклип қилди. Биринчиси, хитай консулханиси алдида болған наразилиқ һәрикити. Униңға бир нәччә йүз, һәтта миң адәм қатнашти. Уларниң қоллирида шәрқий түркистан байрақлири вә шоарлар болди. Бизни хитай консуллуқиға йеқин қоюп бәрмисиму, намайишчиларниң ‛хитай, қирғинчилиқни тохтат! ‚, ‛хитай, сән өзүң террорчи‚, ‛уйғур вә башқиму мусулманларни тәқибләшни тохтат! ‚ дегәнгә охшаш шоарларни товлиғанлиқи һәммә йәргә аңлинип туратти. Иккинчиси, истанбул университети алдида болған намайишму интайин тәсирлик өтти. У йәрдә бир нәччә тилларда ялғуз кишилик намайишлар болди”.

Алексей казак истанбул университети алдида намайишқа чиқип, алди билән инглиз тилида хитайниң уйғур вә башқиму мусулманларға қарши қирғинчилиқ сияситини елип бериватқанлиқини ейтип, андин рус тилида мундақ дегән: “мән пүткүл дуняға, пүткүл дуня җамаәтчиликигә мураҗиәт қилимән. Бүгүн у яқта адәмләрни миллий, диний җәһәттин қирғин қиливатиду. Адәмләрни қийнаватиду, динидин ваз кечишкә мәҗбурлаватиду, яш қизларни зорлаватиду. Адәмләрни пахта ишләп чиқиришта мәҗбурлап ишлитиватиду. Хитайниң шундақ йол билән ишләп чиқарған әрзан тоқумичилиқ, кәң истемал қилинидиған майкилирини кейин биз кийиватимиз. Мән барлиқиңларни хитай таварлиридин баш тартишқа чақиримән. Түркийәдә аҗайип яхши таварларни ишләп чиқиватиду. Биз русийәдә түркийә таварини сетивалимиз. Мән барлиқиңларни мушу қирғинчилиқни тохтитишқа чақиримән. Адәмләрниң органлирини байларға сетиш үчүн кесип еливатиду. Русийәдиму бу һәддидин ашқан нәрсидин тәшвишлиниватқанлар бар. Һәммиси зһим туруш керәк дәп һесаблимайду. Биз тохтимай һәқиқәтни ейтимиз. Биз шәрқий түркистан, барлиқ уйғурлар әркинликкә чиқмиғучә күрәш қилиштин тохтимаймиз”.

Алексей казак йәнә түркийәдә алған тәсиратлири һәққидә мундақ деди: “мән түркийә хәлқиниң бизни шунчилик иллиқ чирай билән қарши алиду дәп күтмигәнидим. Улар мени көрүп, русийәни һөрмәтләйдиғанлиқини билдүрүп, барлиқ русийәликләргә салимини йәткүзүшни илтимас қилди. Мәнму өз нөвитидә уйғурларға панаһлиқ бериватқан пүткүл түркийә дөлитигә, түркийә хәлқигә рәһмитимни ейтимән. Қериндаш уйғурларму бизни шундақ қарши алиду дәп үмид қилғанидуқ, һәқиқәтәнму шундақ болди. Уйғурлар бизниң филим ишләватқанлиқимизни билип, арқа-арқидин келип, бизгә сөһбәт бәрди. Биз мунчилик көп адәм болиду дәп һәргиз ойлимиғанидуқ. Әмди филим үстидә йәнә көп ишләш керәк. Асасий җәһәттин сөһбәтләр уйғур тилида болғанлиқтин уларни рус тилиға тәрҗимә қилиш иши көп. Материял йетәрлик болғанлиқтин, мән ойлаймәнки, мушу ай ичидә филимниң бәзи үзүндилирини тәйярлап, көрүрмәнләргә һавалә қилалаймиз”.

Алексей казак кейинки айларда қазақистанға келип, бу ишни йәнә давам қилидиғанлиқини, қазақистандиму йетәрлик материял топлашқа тиришидиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.