Қазақистан уйғур зиялийлири “уйғур сот коллегийәси” ниң һөкүмини қарши алди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-12-13
Share
“ирқий қирғичилиқ” һөкүми хитайға бесим, уйғур дәвасиға қануний асас яратти “уйғур сот коллегийәси” ниң баш сотчиси, атақлиқ адвокат сир җефрей найис(Sir Geoffrey Nice) әпәнди сот һөкүмини җакарлимақта. 2021-Йили 9-декабир, лондон.
Photo: RFA

Мәлум болушичә, йеқиндин буян хәлқара аммиви ахбарат васитилиридә, иҗтимаий таратқуларда, шуниңдәк уйғурлар арисида лондонда өткән “уйғур сот коллегийәси” ниң нөвәттики испат аңлаш йиғини һәққидә инкаслар давам қилмақта. Буниңға мәзкур сотниң 3-қетимлиқ испат аңлаш йиғиниң 2021-йили 12-айниң 9-күни хитайниң уйғур елидики җинайи қилмишлири үстидин “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дегән һөкүмниң чиқарғанлиқи сәвәб болмақта. Бу һөкүм рус тиллиқ мәтбуатларда чәкләклик болсиму, мәлум дәриҗидә йорутулмақта.

Шуларниң бири “сентир асия” ахбарат агентлиқида елан қилинған “а қ ш шинҗаңдики тәқибләшләр мунасивити билән х х җ ға қарши йеңи ембарголар елан қилди” намлиқ мақалида ейтилишичә, америка малийә министирлиқи хитайниң бәзи бирләшмилири вәкиллиригә һәмдә аталмиш “шинҗаң уйғур аптоном райони” ниң сабиқ рәиси шөһрәт закир вә районниң һазирқи рәиси әркин туниязға қарши җаза елан қилғаникән. Шөһрәт закир вә әркин тунияз уйғур елидики тәқибләш һәрикитиниң бешида туруп, милйондин ошуқ йәрлик аһалиниң түрмиләргә ташлинишиға сәвәб болған. Мақалида хитайниң барғансери хәлқара җамаәтчиликниң қаттиқ тәнқидигә дуч келиватқан болсиму, йәнила буниң барлиқини инкар қилип, өзини ақлашқа тиришиватқанлиқи ейтилған.

Лондонда өткән “уйғур сот коллегийәси” ниң 3-қетимлиқ испат аңлаш йиғининиң йәкүни һәққидә қазақистанлиқ уйғур зиялийлири немә дәйду?

Радийомиз зияритини қобул қилған қазақистан журналистлар иттипақиниң әзаси риза сәмәди әпәнди “уйғур сот коллегийәси” ниң 3-қетимлиқ испат аңлаш йиғини йәкүниниң пүткүл қазақистанлиқ уйғурларни қаттиқ хурсән қилғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “бу муқәддәс вәтинимиз шәрқий түркистанниң игиси болған уйғур, қазақ вә башқиму милләтләргә қарита хитай истелачилириниң инсан қелипидин чиққан вәһшиянә җинайитини инкар қилип болмайдиған дәлил-испатлар асасида чиқирилған адаләтлик һөкүм болди. Мән бу һөкүмни хитайниң җинаий қилмишлирини көрүп туруп, көрмәскә селиватқан, иқтисадий мәнпәәтини дәп миллий һәм қериндашлиқ пәзилитигә хиянәт қиливатқан дөләтләрни уйғур дәвасиға қарита адил бир йолни таллап, һәрикәткә өтүшигә дәвәт қилиду дәп үмид қилимән”.

Қазақистан вә униң сиртида тонулған әдлийә мутәхәссислирини бири, әдлийә пәнлириниң доктори, академик шаймәрдан шәрипоф әпәнди мәзкур сот йәкүниниң интайин чоң әһмийәткә игә икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “бу мустәқил мәртивигә егә, һеч бир дөләт яки хәлқара тәшкилатларниң тәркибигә кирмәйдиған, өз алдиға мустәқил мәқсәтләрни көзләйдиған, йирик қануншунаслардин тәркиб тапқан орган. Бу сот турақлиқ җайда қануний рәвиштә етирап қилинған, һәм униң хизмити чәкләнмигән. Бу биринчидин. Иккинчидин, бу сот инсанийәтниң тәрәққий әткән сот үлгилири вә нәмунилирини, уларниң услублирини үнүмлүк вә пәйдин-пәй пайдилиниш арқилиқ сотниң иш җәрянини һәртәрәплимә тәтқиқ қилди. Хитайдәк чоң бир дөләтниң ирқий қирғинчилиқ йүргүзүши тоғрилиқ пуқраларниң гуваһлирини очуқ тиңшап, испат-дәлилләрни қобул қилди. Буларни обйектип тәтқиқ қилиш арқилиқ мунасип баһалап, ақивәттә нәтиҗилик йәкүн чиқарди. У болсиму, хитай коммунистик системисиниң шәрқий түркистан, йәни уйғуристандики аз санлиқ милләтләргә, болупму шуларниң ичидә әң көп нопусқа егә уйғурларға қарши системилиқ генотсид(қирғинчилиқ) йүргүзүп келиватқанлиқини ашкара әйибләш арқилиқ һөкүм чиқарди. Үчинчидин, юқирида қәйт қилинғандәк, дуня миқясида илгири болуп көрмигән һадисә орун алди. Хитайниң бу сотниң йәкүнигә наразилиқ билдүрүши, мәлум дәриҗидә қорқутуш вә попоза қилиш һәрикәтлири сөзсиз дуня җамаәтчиликиниң буниңға әкси инкасини туғдуриду, дәп ойлаймән. Төтинчидин, бу сотниң қарари рәсмий бирләшкән милләтләр тәшкилатидин башлап башқиму тәшкилатларниң, гаага хәлқара соти охшаш башқиму хәлқара дәриҗидики инавәтлик әдлийә системилириниң һәрикәт қилишиға түрткә болуши лазим. Бәшинчидин, вә әң муһими, инсанийәт қәдрийәтлириниң бирдин-бир амили болуп келиватқан адимийлиқни ойғитиш, адаләтсизликкә сәврлик қилмаслиққа чақириш, ирқий қирғинчилиққа қарши туруш, уни тохтитиш үчүн омумйүзлүк һәрикәт йүз бәрди”.

Русийә пәнләр академийәсиниң мухбир әзаси, мәдәнийәт мәсилилири бойичә хәлқара мутәхәссис, доктор алимҗан тиливалди әпәндиниң пикричә, америка башлиқ чоң дуня мәмликәтлириниң уйғурларға игә чиқиши, шу җәриянда уйғурларға қарита көплигән ишларниң әмәлгә ешиши уйғурларниң милләт сүпитидә сақлинип қелишиға түрткә болидикән.

Алимҗан тиливалди мундақ деди: “әң муһими, дуняви характергә игә уйғур хәлқиниң мәдәнийитиниң сақлинип қелиши вә тәрәққий қилишиға сәвәблик болидиғини ениқ. Өзимизниң қан-қериндашлиримиз болсун, гуваһлиқ бәргән қериндашлиримиз болсун, адаләтлик сотқа моһтаҗ иди. Уларниң бешидин өткән ишлар хәлқараға аян болуп, тегишлик хуласилири чиқирилди, дәп ойлаймән. Ана дияримизда пикир әркинлики, аилигә, шәхсий һаятқа һөрмәт қилиш, әркин никаһ қилиш һоқуқлиримиз чәкләнгәнлики сир әмәс. Келәчәктә бу ишлар бара-бара тәрәққий етиду, дәп ойлаймән”.

Алимҗан тиливалди сиясий тәқиб қурбанлириниң тизимини елип, уларни хатириләш ишлирини елип беришниң муһимлиқини, чоң мәмликәтләрниң, инавәтлик хәлқара тәшкилатларниң уйғурларға игә чиқишиниң уйғурларниң дуняға тонулған хәлқләрниң бири икәнликини тәстиқлайдиғанлиқини билдүрди.

Хитайниң уйғур елидики җинаий қилмишлири үстидин “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дегән бир йәкүн чиқириливатқан пәйттә қазақистан буниңға қандақ мәвқәдә туруватиду?

Дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики алий мәслиһәтчиси, сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди мундақ деди: “бу қарар, әлвәттә, пүтүн дуняға тәсир қилиду. Шу җүмлидин оттура асиядики түркий тиллиқ дөләтләргә, йәни қазақистанға тәсир қилиду, дәп ойлаймән. Чүнки бизниң рәһбәрләр хәлқара принсипларни яхши билидиған кишиләр. Әмма, мениң көз қаришимчә, қазақистанниң йеқин мәзгилдә уйғур мәсилисигә я хитайға тутқан сиясити өзгәрмәйду. Буниңға муһим сәвәбләр бар”.

Қәһриман ғоҗамбәрди йәнә хитай вируси сәвәбидин қазақистанда көплигән һәр хил саһә мәһкимилириниң чоң кризисқа дуч кәлгәнликини, уларниң ишини қайтидин җанландуруш үчүн чоң мәбләғниң лазим болуп, бу мәбләғни пәқәт хитайниң берәләйдиғанлиқини билдүрди. У шундақла бу сот йәкүнигә түркий дөләтләр лидери түркийә қошулған тәқдирдә мәркизий асия мәмликәтлириниң бу мәсилигә болған позитсийәсиниңму өзгиридиғанлиқини илгири сүрди.

Қәһриман ғоҗамбәрди қазақистан уйғурлириниң дуня уйғур қурултийиниң иш-паалийәтлиригә вә лондон сот йәкүнигә болған мунасивитини оттуриға қойди.

Игилишимизчә, қәһриман ғоҗамбәрдиниң дуня уйғур қурултийиниң паалийити, дуня вәзийити, уйғурлар мәсилиси, кейинки вақитларда “уйғур сот коллегийәси” ниң елип бериватқан ишлири бойичә қарашлири дәлил-испатлар билән “ахбаратнамә” мақалисидә елан қилинип, аһалә арисида давамлиқ тарқитилип кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт