Уйғур соти баш сотчиси җефрий найс: улар өз арзусиға номуссизлиқ арқилиқ еришәлмәйду

Мухбиримиз алим сейитоф
2021.12.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Уйғур соти баш сотчиси җефрий найс: улар өз арзусиға номуссизлиқ арқилиқ еришәлмәйду Әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң директори алим сейтоф әпәнди даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати җеффери найис(Sir Geoffrey Nice) әпәнди билән сөһбәтләшти. 2021-Йили 13-декабир.
Photo: RFA

Алим сейтоф:

Сизниң рәһбәрликиңиздә бүгүн уйғур соти хитайни миллий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт ‍өткүзиватиду дәп һөкүм чиқарди. Бу һөкүмниң йешиими тоғрисида тохтилип өткән болсиңиз?

Җефрей найс:

Шуниси ениқки, әгәр мушундақ бир һөкүм һөкүмәтләр, университет, кархана вә саяһәт ширкәтлиригә охшаш орунлар вә шундақла хитай билән бивастә алақә қилидиған кишиләрниң хитай билән болған мунасивитидә нимә иш қилиш тоғрисида қарар чиқиришиға пайдиси болса бу бир яхши болған иш һисаблиниду. Бу һөкүмниң хитайдики ички вәзийәтни өзгәртиш тәсири болуши мумкин. Шундақта қалтис иш болған болиду, ликин шу нәтиҗә чиққандиму, бизниң сотниң нәтиҗисидин дәп ‍етирап қилиниши натайин. Шуңа бу һөкүм сәвәблик ишларниң яхшиланғанлиқини дәрһал биләлмәйдиғанлиқимиз иниқ. юқарқи баянлар йүз бериши мумкин болған нәтиҗиләр. Әмди суалиңизға қайтип кәлсәк, баштин тартип сөзлисәк, испатқа таянған һалда (хитайниң елип бериватқан сиясити) хәлиқара җәмийәткә иниқ болмиғанлиқидин ибарәт бир риаллиқ бу сотни ‍ичиштки қозғатқуч күч болған. Шуңа биз бу бошлуқни толдурған болдуқ, хуласә калам.

Алим сейтоф:

Уйғур соти хитай һөкүмитини өзиниң мәйданини қоғдаш вә шундақла өзниң баянини оттуриға қоюшқа тәклип қилди, испат шуки, ликин һазирға қәдәр, хитай һөкүмити бу тәклипни рәт қилип кәлди. Хитай сиз вә бу сотқа чәкләш җазаси елан қилиди шундақла сизгә шәхси һуҗум қилип, сизни җасус дәп атиди. Сизиниң ‍инкасиңиз қандақ?

Җефрей найс:

Улар (хитай)ниң бу йолни таллиғини әпсуслинарлиқ бир иш. (Бу теимид) буниңдин башқа артуқ дәйдиған гепим йоқ. Мән әнсирәп кәтмидим. (Хитайниң бу дегәнлири уйғур соти билән) мунасивәтсиз. Ликин улар (хитай) өзлирини тәнқидлигән шәхис, тәшкилат вә дөләтләргә қарита очуқ болуштин ибарәт йәнә бир хил йолни әзәлдинла нәзәргә алмиғанлиқи адәмни әпсусландуриду. Чунки, әгәр улар (хитай) шундақ қилған болса, болупму биз һөкүмдә чүшәндүргәндәк башқа бәзи чоң дөләтләргә ‍охшаш очуқ болмаслиқни әмәс бәлки үлгә болуп очуқ болушни таллаиған болса, улар (хитай) дуняни техиму яхши җайға айландуридиғанға үлгә болған болатти. Шуңа улар (хитай) ниң биз вә мән тоғрисида дегәнлиригә пәрвайим пәләк.

Алим сейтоф:

Хитай бу сотни ялған сот дәп әйибләш билән биргә бу сот оюниниң ақисида америка башчилиқидики хитайға қарши ғәрб күчлири бар дейиш билән биргә, шаһитлар вә мутәхәссисләрни “хитайни қарилаш ‍үчүн тоқулма испатларни оттуриға қоюватиду” дәп әйиблиди. Сизиниң бу шундақ ‍әһвалму?с

Җефрей найс:

Улар (хитай) ундақ десә өзиниң ши. Ликин улар (хитай) өзлириниң шу дегәнлирини мәлум испат билән дәлилимисә, бундақ гәплиригә қарита артуқ гәп қилишиминиң һаҗити йоқ. Улар бу әйибләшлириниң бириниму һичқандақ испат билән дәлилигини йоқ. Мән ‍илгири дегәнлиримини йәнә бир тәкрарлап өтәй, улар (хитай) очуқ болуп, мәнилик алақә елип бармаслиқиниң өзила бир әпсусландуридиған иш. Дуня (хәлқи) (уйғур диярида) нимә ишларниң йүз бериватқанлиқини билишни халайдиғанлиқини биз улар (хитай)ға дедуқ. Хитайниң техиму очуқ ашкара болуши узунни ойлиғанда пайдилиқ бир иш.

Алим сейтоф:

Әнглийә һөкүмити хитайниң миллий қирғинчилиқ вә яки инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғанлиқи тоғрилиқ һөкүм елан қилмиди, әмма әнглийә парламенти хитайни уйғурларға қарита қирғинчилиқ садир қиливатидудегән һөкүмни чиқарди. Әһвалдин қариғанда әнглийә һөкүмитиниң мәйдани болса, миллий қирғинчилиқ вә яки инсанийәткә қарши җинайәтму дегән һөкүмни чиқириши сотниң иши дәп қарайдиған охшайду. Сизниңчә, бүгүнки һөкүм, йәни уйғур сотиниң хитайниң қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқидин ибарәт бу һөкүми әнглийә һөкүмитини хитайниң уйғурларға қаратқан вәһшийликини етирап қилишқа қайил қиларму?

Җефрей найс:

(Бу һөкүм) ‍улар (әнгилийә һөкүмити)ниң бу (хитайниң уйғур сиясити)ни нимә болса шундақ дәп тонуп йетишиға ярдәм қилиши мумкин. Бүгүн парламитн залида көп парламент әзалири олтурупту, улар ахбарат елан қилиш йиғини ачти. Улар бу һөкүмдин пайдилинип һөкүмәтни һәрикәткә кәлтүрүшкә тәшна. Соалиңизниң дәсләпки қисмиға җаваб бериш тоғра кәлсә, һөкүмәт һөкүмни пәқәт сотчи чиқарсила қирғинчилиқ дәп етирап қилишқа болиду дәйду. Әмма булар һәрқандақ сотчиниң бундақ һөкүм чиқиралмайдиғанлиқини билип туруп шундақ дәйду. “қирғинчилиқ әһдинамиси” бойичә, хитай хәлқ җумһурийитини “қирғинчилиқ әһдинамиси” гә хилаплиқ қилди дәп қарар чиқимиғичә, һечқандақ бир системида уни хәлқара сот мәһкимисигә елип чиқмақчи болидиған сотчи болмайду. Улар һәргиз бундақ қилишқа җүрәт қилмайду, дәп қараймән. Шуниң билән улар бу һөкүмни пәқәт сотчила чиқиралайду дегән түзүмдин пайдилинип һөкүм чиқириштин қачиду.

Алим сейтоф:

150Дин артуқ дөләт “қирғинчилиқ әһдинамиси” ни имза қойған вә уларниң қирғинчилиқни тосуш вә тохтитишта қануний мәҗбурийити бар. Бу сотниң һөкүминиң барлиққа келиши билән, сизниңчә, хәлқара җәмийәт хитайниң уйғурларға елип бериватқан миллий қирғинчилиқини тохтитишида қандақ қилиши керәк?

Җефрей найс:

Демәк, бизни қизиқтуридиған тәрипи шуки, америка һөкүмити қирғинчилиқ дәп елан қилди вә явропа иттипақи, әнглийә һәм башқа дөләтләр билән бирликтә җаза илан қилишитәк бәзи ишларни қилди, әмма у (амирика) өзниң “қирғинчилиқ әһдинамиси” бурчи бойичә иш қилиғанлиқини ейтқини йоқ.

Демәк, бундақ бир әһвалда “қирғинчилиқ әһдинамиси” бурчи дегән немә? бу һәр қандақ бир һөкүмәтниң қарариға бағлиқ. Бундақ бир қарарға нисбәтән һөкүмәт чоқум өз хәлқигә шу қарарға асасән немә иш қиливатқанлиқи, немә үчүн буниңдин техиму көп иш қилалмайватқанлиқи, вәяки немишқа буниңдин аз қилмайватқанлиқини ашкарлиши керәк. Қарариниң қирғинчилиқни тохтитиш бурчиға асасән болған бир орунлуқ инкас икәнликини дейиши керәк. Шуңа мәлум бир һөкүмәтниң қоллинидиған мумкин болған чарилири, улар [‍америка һөкүмити] аллиқачан қолланған җазаларниму өз ичигә елиши мумкин.

‍Әмма ойлап беқиң, биз амирика ташқи ишлар министири билинкенниң орнида болған болсақ, биз сәмимий һалда өз-‍өзимиздин “һечболмиғанда бу бурчимизни ада қилиш үчүн немә қилишимиз керәк?” дәп сориған болар идуқ, бу суалиниң җаваби болса чоқум улар (билиникн қатарлиқлар) қойған җазалардин көпрәк болиду. Бундақ җаза қирғинчилиқни садир қилғучиларға, буниңға җавабкар болғучиларға әмәлий тәсир көрсәткүдәк бир нәрсә болуши керәк. Бирәр һөкүмәтниң бу җазаларни қандақ қоллиниши һәққидә мән мәслиһәт көрсәтмәймән. Бундақ қилиш артуқчә болуп қалиду, бу мениң ишим әмәс. Лекин пәқәт җаза берип қоюпла “қирғинчилиқ әһдинамиси” ни тилға алмаслиқ йетәрлик әмәс.

Алим сейтоф:

Хитайму “қирғинчилиқ әһдинамиси” ниң имзалиғучиси. Шуңа қирғинчилиқни тохтитишта хитай һөкүмитигә қирғиничилиқни тохтитиш тоғрисда нимә дәйсиз?

Җефрий найс:

Хитай һөкүмитигә беридиған тәклипим шуки: улар (хитай) һазирқи зор күчи билән иришәләйдиғанлирини бу начар ишларни қилиши арқилиқ иришиши зөрөр әмәс. Мән уларниң мувәппәқийәт қазиниш арзусини вә дуня бойичә тәсир күчигә игә болуш арзусини чүшинәләймән вә һөрмәт қилимән. Һәрқандақ күчлүк дөләтниң мундақ арзуси болған, мәсилән күчлүк мәркәзләшкән империйә болған кичик арилимизму (әнгилийәгә қаритилған) шундақ болған вә америка һөкүмитиму шундақ болған, әлвәттә. Бундақ арзу болушниң һеч хата йери йоқ.

Бирақ, улар амминиң нәзиридә өз арзусиға номуссизлиқ арқилиқ еришәлмәйду. Шуниң үчүн, уларниң шинҗаңда тинч вә мәқсәтлик болған бир һакимийәткә капаләтлик қилишиға расттинла шундақ ишларни қилиши зөрүрму? бәлким ундақ әмәс, дәп пәрәз қилимән. Улар ойлишишқа тегишлик бир иш шуки, һечболмиғанда башқиларға тәсир көрситишини халиса, өзиниң хәлқигә болған позитсийәсини өзгәртиши керәк.

Алим сейтоф:

Кәлгүсидә хәлқара җинайий ишлар соти вә яки хәлқара әдлийә соти хитай һөкүмити яки уйғур қирғинчилиқиға җавабкар болған хитай даирилирини сотқа тартса, уйғур соти шуларни силәр топливалған дәлил-испатларниң һәммиси билән тәминләмсиләр? гуваһлиқ беришни халамсиләр?

Җефрий найс:

Әлвәттә, биз дәлил-испат билән тәминләшкә тәйярмиз. Биз аллиқачан бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ кеңишиниң өзиниң доклатини тәйярлаш билән бир қәдәм илгириләп меңиш нийитиниң барлиқини билимиз вә биз ‍уларға материяллиримиздин пайдилиналайдиғанлиқини ейттуқ. Биз қолимиздин келишичә ярдим қилимиз. Әмәлийәттә, биздә бар дәлил-испат, биз топливалған барчә дәлил-испатлар һәммиси очуқ-ашкара. Пүткүл архипимизни бәлким аммиға елан қилишимиз мумкин.

Бу кичик иш әмәс, шундақла буниңға мәлум мәбләғ кетиду. Мәблиғимиз йоқ, әлвәттә, шуңа биздә йүзмиңлиған бәтлик материялларни архиплаштурушқа тиришишимиз керәк. Әмма бизниң бу материялларни башқилар ишләткили болидиған қилип қоюш нийитимиз бар.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.